«

»

Июл 13

Сыпә

Чымы азизә быјон ијән һовон!
Ымруж гәп бәжем бошмә чәмә ғәдимә ироныжон дынјовиндемонәдә мыһумә вырә гәтә гыләј ҹо сој һәјвони, јәне СЫПӘ һәхәдә.
Чәмә есә вотә сыхан “сыпә” ришә бешедә бә ғәдимә Ирони сыхан *spaka-. Чы сыханику бә әмәл омә фарси сыхан sag.
Тосә бы незон жыго һисоб кардедәбин ки, уруси сыхан “собака” ришән бә Ғәдимә Ирони сыхан *spaka— бешедә. Әмма академик Олег Трубачеви сыбут кардыше ки, ым жәго ни.
Әмә бә сыпә балә вотедәмон КУТИЛӘ ја ТУЛӘ. Сыхан “кутилә” бә әмәл омә ғәдимә Ирони зывонәдә быә *kuti— сыханику, әмма дыминә сыхан символикә сәдоје. Бә делә сыпә әмә вотедәмон ДЕЛӘВУЗ ја ДЕЛӘ СЫПӘ, бә сыпә зузә вотедәмон “СЫПӘЗУЗӘ”, бә вағи зузә вотедәмон “НЕЧИЈӘЗУЗӘ” ја ВАҒӘЗУЗӘ. Чәмә зывонәдә жыго дымжонон һестин: СЫПӘ ЗОӘ  ја  СЫПӘ КИНӘ, ТУЛӘ ЗОӘ  ја ТУЛӘ КИНӘ.
Ғәдимә Иронәдә сыпә ән еһтироминә, мығәддәсә һәјвон һисоб бедәбе. Зәрдустијәтијәдә ијән митраизмәдән сыпә һисоб кардедәбин одәми бәпештә дыминә воҹибә мәхлоғ.
Чы Авестә китобон гыләјни “Вендидад”әдә јаанки “Видевдад”әдә гыләј битовә семонә, јәне чә китоби сензәминә семонә һәср быә бә сыпә ијән бәчәј ҹурон. Әјо сыпә фәзиләтон ијән бә сыпә кыштә, бәј зәрәр жә јаанки һәтто бә сыпә јавә хыдмәт кардә одәми дој лозим быә ҹәзон һәхәдә гәп жәјдән.
Чы зәрдустәти “Моминә Вирази һәхәдә китоб”әдә гәп жәјдән сыпә кыштә ја жә одәми,  јаанки бә сыпә чокә һард ныдоә гәләвони бә дынјоәдә кәшә руфи әзобон һәхәдә.
Сасанијон Иронәдә бовә кардедәбин ки, сыпә ныпијә одәмон мәһкумин ыштә ружон ғурбәтәдә дәвонын, бәдбәхт быбун.
Жыго һисоб кардедәбин ки, сыпә мыстәғимә әлоғәш һесте де ә дынјо. Тәсодуфи ни ки, вејнә хәлғон жыго һисоб кардедән ки, ҹәһәнными бәјсә мандә мәхлоғ сыпәје. Јунанон әсатирәдә чәј ном Сербере. Чы сыпә дәфни мәросимәдә иштирок бәнә locus communis-и, “тәјлијә вырә” ғәзинә певыло быә веј хәлғон тәсәввуронәдә. Бы мәноәдә чы зәрдустијон ән мәшһурә ајин һисоб бедәбе САГДИД, јәне һәрфән САГ-ДИД – “чы сыпә нәзәр”. Бы ајини вахти сыпә дәро кардедәбин мафә дыләдә ки, быдә әв дијә быкә бә мардә одәми. Жыго зынедәбин ки, чы сыпә нәзәр тожнедә Drug-nasu, јәне чы мардә бәдә руфи. Ијо соф-ошко бә дим бешедә чы сыпә апотрепеик хосјәт, јәне сыпә быә вырәдә бәдә ғыввон витедән чәјо. Сыпә ијән шәр ғәдимә ироныжон нәзәрәдә бәјәнды әкс ғывоонин. Дештә ым функсијә сыпә зәрдустәти әнәнәдә мандедә бә суки.
Ғәдимә ироныжон сыпә де луси ијән жәжы һәмҹинсә һәјвон һисоб кардедәбин.
Есәтнә јәзидонку бә сыпә еһтиром ҹәми молдорә хәлғон тәсәввуронку бә кәно бешедәни. Навко, есә бој, вәзјәт ҹо ҹурбе. Бә сыпә еһтироми һәхәдә тыјмәтинә мәлумотон әмә бәзнемон һанде Һавдәминә әсри тыркә сәјоһәткор ијән чы Османон рәсми тарыхнывышт Овлија Чәләби “Сәјоһәтномә” китобәдә. Әв нывыштедә: -“Синҹори, јәне Кобәсони Ираги јәзидон бә корпон сыфтә дојдән чы сијо сыпә шыти. Гирәм и кәс сыпә быжәно, әј кыштедән. Һар јәзид ыштә кәјбәдә огәтедә пенҹ-да гылә сыпә. Иглә сијо сыпә әвон һәватедән бә и һәзо куруши ијән да гылә ғәты. Бә мардәкәси кәфән чы сыпә пашмә ној чәвонку адәте. Бы мәһоләдә сијо сыпә бә дынјо омеәдә, јолә шоткомә кардедән. Сыпә мырдол беәдә, әвон чәј лоши моледән де пијози ови, чәјо дәкандедән сыпон ғәбыстонәдә. Де мыносибәти обыштә пәсә гуждо еһсан дојдән бә мандә сыпон.Чы одәмон сыпон һәғиғәтән мандедән бә шири. Бы мәмләкәтәдә гырд ни вағ”.
Овлија Чәләби китобо чәмә вардә бы вәсләдә әмә бәзнемон винде бә сыпә ајини аид һәмә елементон: 1) Бә сыпә еһтиром ијән чы сыпә барзә мовғе; 2) де марде ијән дәфни мәросими әлоғә, јәне чы сыпә апотропеик хосјәт. Бә корпә әғыли сијо сыпә шыти дојәдә, ҹынон тожнедән; 3) сыпә кыште јаанки бәј хәсорәт росне сәпе ҹидди ҹәзо дој ијән ҹо чијон. Сывој ыми, чы сыпә сијо рангән символике, бымәдән ајини әломәтон һестин. Чы мәсәлә ым тәрәфи әмә виндедәмон зазонку.
 Толышон, јәзидон ијән ҹо Ирони хәлғон бә сыпә ајини мәхсус һәлә Овлија Чәләби жијә һавдәминә әсрәдә быә кали адәтон гин карде, мәвужи, әлоғодоре де Ислами. Охо Исламәдә сыпә мырдолә һәјвон һисоб бедә.
Сыпон хысуси ғәбыстононәдә дәканде веј ғәдимә ајинон елементе. Һеродот нывыштедәбе ки, ғәдимә мисирыжон сыпә мығәддәс зынедәбин, әве хысуси ғәбыстононәдә дәкандедәбин ыштә сыпон ијән кытыон лошон. Жыго адәтон мандәјон раст омедән ермәнијонкујән.
Кали хәлғон тәсәввуронәдә сијо сыпә һәхәдә бовон инферал әломәтәдән. Кали мысылмонә тәсәввуронәдә жыго зынедән ки, сијо сыпә чы аләмерди тисбирәдәј. Жыго һисоб кардә бедә ки, ҹынон огардедән бә сијо сыпә.
Шәрғәдә бовә кардедән ки, дыроз дәкәшә сыпә зузә чикисә мардеку хәбә дојдә, чумчыко сыпә виндедә марде мәләки. Әмма, мәсәлән, Хәрәбоғи ермәнијон жыго һисоб кардедән ки, вағи зузә хәјә хәбәје.
Де ә дынјо әлоғәдорә сыпә образ хачпәрәстәтијәдән һесте. Хачпәрәстәтијәдә ым образ сыпәкәлләјнә Христофор Кинокефале.  Ғәдимә мисирыжон нәзәрәдә ым мәхлоғи һестыше сыпә кәллә јаанки кафтори кәллә.
Мылхәс, чымы азизон, есә вотедән ки, сыпә одәми дусте. Чәмә әҹдодон де хысуси һурмәти ебедәбин бә сыпә.
Хыдоон комәг быбу! Сәломәт бымандән!

Freetalyshistan.com

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>