«

»

Июн 15

Чеченон

Чымы азизон! Ымруж аз гәп бәжемо бошмә чеченон һәхәдә. Чеченон ыштә бәштә вотедән нахчи. Әвон жиједән Кобәсони Ғафғазәдә, јәне Чеченистонәдә. Тарыхән әвон һәмән жиједән Деғыстони бәләдијә рәјон Хасавјурдәдә, Казбекәдә, Бобојурдәдә, Ғызылјурдәдә, Кизләрәдә, че Ингушетијә бәләдијә рәјон Сунҹәдә ијән Малгобәгәдә, гырҹистони рәјон Ахметәдә. Һәммәјәво и милјон пенса пенҹо һәзо чечен жиједә дынјоәдә.
Русијә Ғафғазшыносәтијәдә тосә и һәзо һавдәминә сори ијән сәвети әјоми иминә дасоронәдә алимон рә-рә и кардедәбин чеченон вотеәдә, һәмә Нахи хәлғон, јәне ингушон, басбијон ијән Гырҹистони кистинон.
Гыләј версијә жыгоје ки, “чеченон” ном кабардинон бәвон вотә “шашан” сыхани уруси транслитерасијәје. Һәмән кабардинон зывонәдә ә сыхан бә әмәл омә чы Јолә Чечен диј номо. Әјо, еһтимолән, урусон иминә кәрә раст омән бә чы хәлғи нымојәндон һавдәминә әсри охојәдә. Чы диј ном бешедә бә һәждәминә әсри. Бәвәдә бы зәминәдә бедәбе монғоли хан Сечени ғәрорго. Сыфтә урусон бәвон вотедәбин Јолә Чечени сәбәсоон. Пешы етноним” чечен оваште бә һамсијә мәһолон һәммәј сәбәсәон. Һәждәминә әсри сыфтәдә умуми ном “чечен” аид бедәбе бә һәмә вајнахон чы урусон ијән гырҹијон сәвононәдә. Пешы кали һәндәвәрәдә быә хәлғонән ғәбул кардышоне ым етноним.
Де етноним “чечени” иминә кәрә раст омедәмон де “хәлғ сасан” номи сензә-чордәминә әсронәдә жијә фарси тарыхнывышт Рәшидәддини нывыштә сорномәдә, әв де татар-монғолон ҹанги һәхәдә нывыштеәдә. Бы вахти мыәллиф чы чеченон фарси транскрипсијәдә быә сасани мығојисә кардедә де осетинә сыхан “сасани” ијән кабардинә сыхан “шашани”.
Кали алимон чы етноними алтернативи ғәзинә фәрз кардедән ки, чы чеченон һамсијон һәлә урусон бә Ғафғаз номә хәјли бәнав раст омедәбе чәвон һамсијонку.
Һалијәдә чы чеченон мытләғ әксәријәт жијејдә Русијә Федерасијә тәркибәдә, јәне Чеченистони республикәдә. Ыштә тарыхәдә чеченон ды-се кәрә оваштән гыләј вырәо бә ҹо вырә.
Пеш Ғафғази ҹанги и һәзо һәштса шесты пенҹминә сори тәғрибән пенҹ һәзо чеченә хыјзон оваште бә Османи империјә. Бы һәрәкоти вотедәбин мыһоҹирәти. Бо ымружнә ружи чә куч кардәкәсон певатмонон тәшкил кардедән чы Тыркијә, Суријә ијән Иорданијә чеченә диаспорон.
Иминә ијән дыминә чечени ҹангон бәпештә хәјли чечен беше ше бә Ғәрби Авропә мәмләкәтон, бә Тыркијә ијән әрәби мәмләкәтон. Һәмән чеченон ашмард хәјләки зијод бе Русијә региононәдә.
Әксәр есәтнә ғафғазшыносон жыго һисоб кардедән ки, чечени хәлғи бә дәрһәл рәсе шонзә-һәждәминә әсронәдә вајнахи әһоли дыләдә шә етник сәфәрбәрәти ғәзинә кафтә просесон нәтиҹәје. Бы вахтәдә ҹурҹәбурә вајнахә “озодә ҹәмјәтон” сәбәсо бејдәбе бандә димон. Деми паралел вағе бедә ислами ғәбул карде просес. Ым просеси мыһум әһмијәтыш бе  чеченә хәлғи бә дәрһәл рәсејәдә.
Алимон дыләдә жыго нәзәрән һесте чеченә етноси офәје вахти һәхәдә. Мәсәлән, В. Шнирелман һисоб кардедә ки, чеченон гырд сәфәрбәр бе вағе быә вистминә әсрәдә. Әмма чы чеченон әсос лесты, јәне шәрғи вајнахи етник групон, чә ҹумләо, чы “нахчи” ғовми һестыше Ғафғазәдә веј ғәдимә тарых.
Чәмә ружонәдә хәјли чәтине чеченә хәлғи бә дәрһәл рәсејәдә әсос быә вајнахон һәмә етник групон – һәм бандонәдә, һәмән пани`јәдә. Тарыхи, ҹоғрафи ијән иғтысоди ҹәһәто бәјәнды мејл кардә вајнахә “озодә ҹәмјәтон” динамик ассимилјасијә просес бәј сәбәб бе ки, висты иминә әсрәдә һесте сеглә мыосирә вајнахи хәлғ: Бисбијсон, ингушон ијән чеченон. Әмма тосә и һәзо һавдәминә сори инғылоби алимон де јолә әсоси һисоб кардедәбин ки, чәвон арәдә һар ҹурә бахшпо шәртије, чумчыко молјәти етиборән әвон һәммәј иглә хәлғин, чәвон ҹо-ҹо поон Ғафғази тарыхи шәроити һыҹубәто мыәјјән мәноәдә тәҹрид быән ијәндыку.
Чы чеченон мәншә ијән чәвон тарыхи сыфтәнә мәрһәлон проблем тосә есә гырд бегули ни ијән мыбоһисәјне. Демијән жыго, чәвон Кобәсони-Шәрғи Ғафғази ијән ғәдимијәдә һәнијән гешә зәминонәдә чәвон сәбәсо бе гырд бәрмаләје. Бәзне бе ки, протовајнахә тобјон Зағафғазијәо бә Ғафғази кобәсон кучышон кардә, әмма чы кали алимон ғәбул кардә чы миграсијә вахт ијән сәбәбон фәрзијә фајәдә мандә.
Ды-сеглә версијә һесте бы һәхәдә:
Иминәни, чеченон бә кобәсон, јәне бә Гырҹистон, Кобәсони Ғафғаз куч кардә хурритон певатмононин;
Дыминәни, чеченон чы Шумери рәјонәдә, јәне ру Дәҹлә кәноәдә быә зәминонәдә жијә бумијә хәлғи певатмононин.
Пешынә соронәдә мәшһур шәрғшынос Игор Дјаконов фәол мышғол бедәбе де нахи-Деғыстони ијән хуррити-урарту зывонон арәдә пебемонон пәјдо карде. Бы фонәдә бә мәјдон беше чы хуррити-урарту-ермәни ијән чеченон де ингушон генетик авлодәти мымкун бе һәхәдә һипотез.
Чеченә зывон аиде бә Кобәсони Ғафғази зывонон нахи кәшә. Әв певылоје әсосән Чеченистони республикәдә ијән Деғыстони рәјонон Хасавјурдәдә, Новолакәдә, Казбекәдә, Бобојурдәдә ијән Ғызылјурдәдә, һәмчинин Ингушетијәдә ијән чы Русијә федерасијә ҹо региононәдә, чәјо Гырҹистонәдә, ғысмән Суријәдә, Иорданијәдә ијән Тыркијәдә.
Әдәби чечени зывон бә дәрһәл рәсә вистминә әсрәдә. Нывыштәј чечени зывонәдә тосә и һәзо нәвса висты пенҹминә сори әрәби әлифбо сәпебе, и һәзо нәвса висты пенҹ-и һәзо нәвса сивы һәштминә соронәдә – латыни әлифбо сәпебе, и һәзо нәвса сивы һәштминә сорику жыгошә уруси әлифбо сәпеје. Чечени зывон чы Чеченистони республикә довләти зывоне.
Чеченон вејни аидин бә сыннијәти Шәфии мәзһәби. Суфи ислам чеченон дыләдә мывҹуде дыглә тәриғәти, јәне Нахшбәндијә ијән Ғәдиријә формәдә. Әвон ыштә нубәдә бахшпон бә кали ҹо һырдә дини групон.
Де дини бә иҹо, бо чеченон јолә әһмијәтыш һесте “конахалла” номәдә етик мәҹәллә. Чеченон ыштән бовәмандин ки, “конахалла” һар гылә мерди, мысылмоне әв ја ғејри-мысылмон, гәтегыри универсал мәҹәлләје. Жыго һисоб бедә ки, һар гылә диндорә одәми ијән ыштә хәлғи лојиғинә зоә мәнәви нормон һәммәј әкс быән бы мәҹәлләдә.
Етик мәҹәллә “конахалла”, шәк ни ки, де һәлә Аланон вахтәдә һестбе. Чы мәҹәллә ғәдимәти һәхәдә хәбә дојдән конахи, јәне лојиғинә инсони, хәлғи ғәһрәмони култи веј-вејә паралелон де ән ғәдимә Нарти епоси.
Сәломәт бымандән! Хыдо комәгон быбу!

Freetalyshistan.com

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>