«

»

Июн 14

Бизим тат гардашларымыз бәс неҹә олду?

Мәним әзиз һәмвәтәнләрим!
Мәним буҝүнкү чыхышым әслиндә мәним һарајымдыр, дилә ҝәтирдијим фикирләримдир. Мән бу ҝүн бизим бәдбәхт өлкәдә јашајан әсас халглардан бири һаггында данышмаг истәјирәм. Јәгин ки, баша дүшдүнүз ки, сөһбәтим татлар ја парслар һаггында олаҹаг! Дәфәләрлә сизләрә бу екрандан демишәм ки, мәним өзүмүн дамарларында да күрд вә түрк ганы илә јанашы, һәм дә тат ганы ахыр! Бунунла белә, мән шәхсән өзүмү түрк әсилли һесаб едирәм вә тат халгына да хүсуси мүнасибәтим вә һөрмәтим вар! Бурасы да һәгигәтдир ки, һазырда Азәрбајҹанда тат гарышығы олмајан халис түрк тапмаг гејри-мүмкүндүр! Татлар әслиндә, бу торпагларын һәгиги саһибләри олан талышлары, ләзҝиләри вә диҝәр көклү халглары чыхмаг шәртилә, Азәрбајҹан әһалисинин әсасыны тәшкил едир, һәм дә өз јашадыглары әразинин көклү халгы һесаб олунур.
Бу јердә мәндән соруша биләрсиниз ки, бәс һаны татлар? Нијә онлар һеч ҝөзә дәјмир? Нијә онларын сәси чыхмыр? Доғрудур, Лаһыҹдә татлар јашајыр, онлар өз ана дилиндә данышыр, амма онлар өзләринә тат демирләр, дејирләр ки, “биз лаһыҹыг”! Амма бу, әсас дејил. Татлар Нардаранда, Хырдаланда, Бузовнадә, Маштағада, Сураханыда, Балаханыда вә Абшерон јарымадасынын диҝәр јашајыш мәскәнләриндә јашајырлар. Доғрудур, онлар чох вахт өз ана дилиндә данышмыр, бәзән өзләринә һәтта түрк дејир вә һәгиги түркләрдән дә чох түрк кими чыхыш едирләр! Јәни, фарслар демишкән, “бу елә бир шорбадыр ки,  газанын өзүндән дә гајнардыр”, руслар демишкән, бунунла һәмин татлар “Рома Папасындан даһа бөјүк католик олдугларыны” сүбута јетирмәк истәјирләр! Амма мәним һәлә ки өз әслини данан елә татларла ишим јохдур. Чүнки онлар өзләринә нә гәдәр чох “түрк, түрк” десәләр дә, тат олараг галырлар! Һәлә ки тат олараг галырлар! Чүнки практика ҝөстәрир ки, онларын чоху өз ана дилини билир, амма мәлум сәбәбләрдән өз әслини данырлар!
Амма бүтүн бунлара бахмајараг, сиз дејә биләрсиниз ки, татларын сәси чыхмыр, онларын адыны да чәкән јохдур, анҹаг тат дилиндә бәзи мејханалара гулаг асанда, бу халгын мөвҹудлуғу јада дүшүр! Тәәссүф ки, мејханаларын чохуну да татлар өз ана дилиндә јох, түрк дилиндә охујурлар! Она ҝөрә дә дејә биләрсиниз ки, Илһамә ханым, ахы һаны бу татлар ки, биз онлары нә ҝөрмүрүк, нә дә сәсләрини ешитмирик!
Мәним әзизләрим, һәм разыјам сизинлә, һәм дә разы дејиләм! Разыјам она ҝөрә ки, тат гардашларымыз доғрудан да мөвгеләрини әлдән верибләр, онларын чоху артыг чохдан белә бир фикирлә разылашыб ки, татларын түркләшмәси просесинин гаршысыны артыг һеч ким ала билмәз, онлар түркләшмәјә, Азәрбајҹан түркләринин ичиндә әримәјә  мәһкумдур!
Амма диҝәр тәрәфдән, мән разы дејиләм сизинлә, чүнки демәк олмаз ки, татларын ичиндә милли интибаһ, милли ојаныш просеси һеч ҝетмир! Ола биләр ки, чохлары буну билмир, амма мән јахшы билирәм ки, һазырда онларла тат тәшкилаты фәалијјәт ҝөстәрир, онлар татларын мәдәнијәтини вә дилини горујуб сахламаг уғрунда мүбаризә апарыр! Һәтта елә радикал татлар да вардыр ки, онларын мәгсәди Татстан адлы мүстәгил тат дөвләтини гурмагдыр!
Әҝәр сосиал шәбәкәләрдә диггәтлә ахтарсаныз, орада бу гәбилдән олан чох материал тапа биләрсиниз. Татстан, маһијјәтҹә, татларын етник вәтәни олан Абшерон јарымадасыны вә шәрг тәрәфдән она битишик әразиләри еһтива едир. Әҝәр бу реҝионун топонимләринә азаҹыг дыггәт јетирсәниз, онда өзүнүз әмин оларсыныз ки, Бакы, Нардаран, Сураханы, Балаханы, Хырдалан, Нардаран вә јүзләрлә диҝәр јер адларынын һамысы мәһз тат дилиндәдир, јәни онларын көкләри гәдим Ирана ҝедиб чыхыр!
Бир нечә ил бундан әввәл биз һәтта татларын һәрби тәшкилатларынын мејдана чыхмасынын шаһиди олдуг. Лакин чех тезликлә Әлијевләрин башкәсәнләри һәмин тәшкилатлары “әритмәјә” наил олсалар да, бир шеј мәлумдур ки, Азәрбајҹанын хүсуи хидмәт органлары бүтөвлүкдә бу просесин гаршысыны алмаг игтидарында дејилдирләр, чүнки просес артыг давам етмкдәдир. Она ҝөрә дә татларын милли-азадлыг һәрәкатынын ҝуја гәти сурәтдә сөнмәси һаггында иддиалар там әсассыздыр! Доғрудур, һазырда биз татлары чох да ҝөрмүрүк, онларын өз милли истиглалы һаггында бәјанатларыны ешитмирик, лакин бурасы һәгигәтдир ки, татлары аста-аста ишләмәкдә, тат халгы јаваш-јаваш ојанмагда вә өз милли һагларыны ортаја гојмагда исрарлыдыр. Онларын гаршысында дуран ән ваҹиб вәзифә һәрәкаты фәаллашдырмагдыр!
Мәнә белә ҝәлир ки, татларын әсас чәтинлији онлары Тат милли-азадлыг һәрәкатынын әтрафында сых бирләшдирмәјә мане олан ҹәһәт онларын ваһид идеолоҝијасынын олмамасы илә бағлыдыр. Ону да дејим ки, бу идеолоҝијада татларын ваһид Вәтәни, етник әразиләри өз әксини тапмалыдыр ки, бүтүн татлары ваһид мүстәгил идејасы Татстан әтрафында сых бирләшдирмәк мүмкүн олсун! Мәһз мүстәгил Тат дөвләти идејасы Тат милли-азадлыг һәрәкатынын мәһәк дашы олмалыдыр!
Беләдирсә, онда бәс тат халгынын үмумхалг ојанышына вә татларын милли өзүнүдәркинин гәти сурәтдә формалашмасына мане олан нәдир? Дүшүнүрәм ки, бу мәсәләдә идеолоҝијадан башга, даһа бир ваҹиб мәсәлә мөвҹуддур. Бу, татларын Азәрбајҹан әразисиндә пәракәндә һалда јашамасыдыр. Башга сөзлә десәк, татлары әслиндә Азәрбајҹанын бир чох әразиләриндә јашасалар да, фактик олараг адама елә ҝәлир ки, онлар ваһид халг кими һеч јердә јохдур! Бунун сәбәби одур ки, Талышстан вә Гафгаз халглары – ләзҝиләр, аварлар вә башгалары истисна олунмагла, Азәрбајҹанын демәк олар бүтүн галан әразиси әслиндә татлара мәхсусдур, онлар татларын етник әразиләридир. Бунун бир мәнасы да одур ки, тәкҹә Абшерон јарымадасыны татларын Вәтәни һесаб етмәк дүзҝүн дејилдир!
Һамыја бәллидир ки, мәним өзүмүн дә мәнсуб олдуғум “азәрбајҹанлы” адында бир етнос мәһз татларын әсасында формалашыб. Нәдир бунун мәнасы? Одур ки, мәним әзизләрим, тәкҹә һазыркы Азәрбајҹан республикасынын јох, һәм дә Ҝүнеј Дағыстанын торпагларында да јашајан Иран әсилли тат әһалиси сон јүз әлли ил әрзиндә тәдриҹән түркләшдирилмишдир. Һалбуки әсил түрк әсиллиләр онларын арасында һәддиндән артыг аз иди! Бунун неҹә баш вердијини изаһ етмәк тамам башга мөвзунун сөһбәтидир. Амма ону демәк лазымдыр ки, Рус администрасијасы бу ишдә һәлледиҹи рол ојнамышдыр. Бу администрасија Иранла бу әразиләр арасында олан тарихи әлагәләри кәсмәк мәгсәдилә, Загафгазијанын јерли Иран әсилли әһалисини тезликлә түркләшдирмәкдә һәддиндән артыг мараглы иди! Нә гәдә аҹы олса да, етираф етмәлијик ки, Рус администрасијасы бу ишдә өз мәгсәдинә наил ола билди: Бахмајараг ки, түрк-тат икидиллилији индинин өзүндә дә галмагда давам едир, амма артыг он доггузунҹу әсрин сонлары үчүн һазыркы Азәрбајҹанын тат әһалиси өзүнү әсасән түрк һесаб едирди! Совет дөнәминдә исә бу просес һәртәрәфли характер алды, нәтиҹәдә тәкҹә татлар јох, һәм дә талышлар вә ләзҝиләр дә түркләшдирилмәјә башланды. Ону да дејим ки, бу бахымдан ләзҝиләр галан халглардан фәргләндиләр. Нәтиҹәдә онлар мәҹбури түркләшмәјә даһа аз мәруз галдылар. Тәәссүф ки, татларын ичиндә исә белә мүгавимәт мүшаһидә олунмады, онлар түркләрин тәсири гаршысында давам ҝәтирә билмәдиләр!
Беләликлә, русларын дедији кими, “русу гашысан, татар чыхар” мәсәлинә ујғун олараг, биз бу ҝүн бөјүк әминликлә дејә биләрик ки, “азәрбајҹанлыны гашысан, тат чыхар”. Һарыда бу сөзләри сизләрә данышан бәндәниз буна әјани мисалдыр!
Татларын милли вәәһдәти, онларын милли өзүнүшүурунун сафлашмасы, сон нәтиҹәдә онларын ваһид бир идеја – мүстәгил Татстан идејасы әтрафында сәфәрбәр олунмасы  јолунда дуран чәтинликләр мәһз јухарыда ҝөстәрдијимиз амилләрлә, јәни онларын түрк-тат диффузу һалында олмасы, бу ики етник бирлијин – Иран-тат вә түрк бирлијинин бир-биринә фасиләсиз нүфуз етмәси илә бағлыдыр. Садә бир тата әсрләр боју она тәлгин едилән түрк кимлији шәраитиндә өз етник симасыны ајырмаг адәтән чох чәтин олур.
Тат фәаллары, сијаси хадимләри вә зијалылары Тат милли-азадлыг һәрәкатынын әсас хәттини ишләјиб һазырлајаркән, бу шәртләри һөкмән нәзәрә алмалыдыр. Мәнә белә ҝәлир ки, башланғыҹ үчүн татларын өз гурмаг арзусунда олдуглары дөвләтин сәрһәдләри илә үст-үстә дүшән етник әрази анлајышыны мүәјјән етмәлидирләр. Мәним фикримҹә, бахмајараг ки, татлар тарихән даһа ҝениш әразиләрдә мәскунлашыблар, амма индики һалда бу әрази, һәр шејдән әввәл, Шамахы, Ҝөјчај, Ағсу вә диҝәр шәһәрләр дә дахил олмагла, Ширван вилајәтинин шәрг һиссәсини әһатә едир. Чүнки белә мәсәләләрдә реалист олмаг вә милли өзүнүдәркин елементләрини мүәјјән едәркән, реал шәртләри әсас тутмаг лазымдыр.
 Башга сөзлә десәк, һәмин торпаглары әсас кими ҝөтүрмәк лазымдыр ки, Азәрбајҹанын һәмин әразиләриндә татлар һазырда компакт һалында јашајыр вә орада тат мәсәләсини һәлл етмәк, мүстәгил тат дөвләти јаратмаг даһа реал ҝөрсәнир. Һәмишә јадда сахламаг лазымдыр ки, милли-азадлыг савашы јалныз о һалда уғурла нәтиҹәләнир ки, онун идеолоҝијасы реал әсаса малик олур! Бунун үчүн, мәсәлән, талышлардан нүмунә ҝөтүрмәк лазымдыр. Онларын милли-азадлыг савашы талыш халгынын јашадығы реал әразини, халгын һазыркы вәзијјәтини вә ҝәләҹәјини әсас тутур. Бурдаҹа ону да дејим ки, мәсәлән, күрдләрин мәнфи нүмунәсинә дә нәзәр јетирмәк пис олмазды. Күрдләр 100 илдән артыгдыр ки, “Бөјүк Күрдүстан” кими фантастик идејаларын ағушунда чабаламагла мәшғул олсалар да, бунунла нәинки азад ола билмәмишләр, әксинә, өз халгына сонсуз мәһрумијјәтләр вә мүсибәтләр ҝәтирмиш, сон нәтиҹәдә һеч нәјә наил ола билмәмишләр! Она ҝөрә дә шәхсән мән белә дүшүнүрәм ки, татларын сијаси хадимләри талышлардан вә ләзҝиләрдән нүмунә ҝөтүрсәләр, јахшы олар. Бу ики халгын сијаси хадимләри мүбаризәнин сон мәгсәдини дәгиг вә ајдын баша дүшүр вә бәјан едирләр.
Сонра, тарихи амил дә тат милли идеолоҝијасында өз мүәјјән јерини тутмалыдыр. Һәр бир тат өз тарихини, халгынын формалашдығы тарихи јолун кешмәкешләрини, өз милли гәһрәманларыны, ҝөркәмли хадимләрини, тат халгынын дүнја мәдәнијјәтинә бәхш етдији төһфәни дәгиг билмәлидир. Өз тарихини билмәјән инсан халгынын азадлыг савашына гошула билмәз! Өз халгынын һәм мадди, һәм дә мәнәви параметрләрини билмәјән инсан өзүнү башга халгларын нүмајәндәләриндән фәргини, өзүнүн етник кимлијини билә билмәз! Һәр тәрәфдән түркләрлә әһатә олунмуш, ҝеҹә-ҝүндүз онларын әһатәсиндә вә тәсири алтында олан, өз ана дилини унутмуш, түрк дилиндә данышан тат өзүнү онлардан неҹә ајыра, өз етник “Мәнини”, јәни етник ҹәһәтдән ким олдуғуну дәрк едә биләр? Она ҝөрә дә мән белә һесаб едирәм ки, Тат милли-азадлыг савашынын әсас вәзифәләриндән бири һәлә дә өзүнү һәтта зәиф формадада олса, тат биләнләр арасында дүзҝүн тарихи биликләри јајмагдан ибарәт олмалыдыр. 
Милли идеолоҝијанын әсасларыны ишләјиб һазырламаг үчүн һеч дә аз ваҹиб олмајан шәрт һәм дә одур ки, татлар өз мүбаризәсинин мәгсәд вә вәзифәләрини дәгиг мүәјјән етмәлидир. Халгын әсас һиссәсинин дәгиг баша дүшдүјү ајдын мәгсәди олмајан һәр һансы бир милли-азадлыг мүбаризәси мәғлубијјәтә мәһкумдур! Ҝениш халг күтләләри мүстәгил дөвләтчилик идејасынын мәна вә мәрамыны дәриндән билмәли, мүбаризәнин приоритет вәзифәләрини ајдын дәрк етмәлидир.
Мадам ки сөһбәт тарихдән дүшдү, мәним әзизләрим, бу јердә мән гысаҹа тат халгынын шәрәфли тарихи һаггында бир нечә кәлмә демәк истәјирәм. Амма әввәлҹә “тат” сөзүнүн өзү һаггында мәлумат вермәји лазым билирәм. Бу сөз, әсил мәнада етноним дејил, әслиндә, өз ирадәсинин әлејһинә, түркләрин әһатәсиндә јашајан бүтүн Иран әсилли халглара онларын гојдуғу тәһгирамиз ајамадыр. Бу сөзүн мәнасы “пәлтәк” демәкдир, јәни түркләр бунунла түркҹә пис данышан, пәлктәклик едән татлары мәсхәрәјә гојурдулар.
Һәгигәтдә исә  татларын әсил етник ады “парс”дыр, јәни бу әразиләрдә јашајан “иранлы, фарсдыр”. Чүнки Ширванын бүтүн ирандилли әһалиси фарслар олмушдур, онлар Сасаниләр дөнәминдән бу торпагларда мәскунлашыблар. Һәгигәтән дә түркләр бизим торпаглара ҝәлмәмишдән чох-чох әввәлләр Ширван вә Ҹәнуби Дағыстан әразисиндә башдан-баша ирандилли әһали мәскунлашмышды. Онлар Сасани гарнизонларынын, таҹирләринин вә көчмәләрин варисләри идиләр. Тәгрибән ики мин ил әрзиндә фарслар, башга сөзлә, һазыркы татлар бу әразиләрин инкишафына нәһәнҝ төһфә верәрәк, бурада јүксәк мәдәнијјәт јаратмыш, һәм дә бу әразиләрин мүдафиәсиндә иштирак етмишләр. Лакин, тәәссүф ки, парс-татларын тарихдә бәхти ҝәтирмәди, онлар даима һәрби-сијаси һадисәләрин мәркәзиндә олмуш, хариҹи зүлмкарларын ағырлығынын әсас һиссәсини өз чијинләринә ҝөтүрмәли олмушлар. Бахын, биз дејирик ки, татлар һазырда өз милли тәкамүлүндә пассивдир, лакин бу заман биз нәзәрә алмырыг ки, бу халг минилләрлә тәгибләрә, әзаб вә әзијјәтләрә, мәһрумијјәтләрә дүчар олмушдур!
Истәсән дә, истәмәсән дә, бунларын нәтиҹәсиндә халгда елә хүсуси инстинтләр формалашыр ки, онлар бу халгы еһтијатлы олмаға вадар едир вә бу, нәтиҹәдә халгын өз пассионарлығыны итирмәсинә ҝәтириб чыхарыр. Талышларын вә гафгазлы дағлыларын бәхти бу ҹәһәтдән хејли ҝәтирмишдир, чүнки онлар там башга тарихи-ҹоғрафи мәканда јашамышлар. Сон 150 ил әрзиндә онларын милли кимлији системли шәкилдә тәсирә мәруз галса да, хүсуси ҹоғрафијада вә компакт һалында јашадыгларына ҝөрә, бу халгларын ассимилјасијасы просеси, бүтүн ҹәһдләрә бахмајараг, о ҹүр фаҹиәви нәтиҹәләрә сәбәб олмамышдыр. Она ҝөрә дә һәмин халглар өз дәгиг етник кимлијини вә онун диҝәр параметрләрини горујуб сахлаја билмишләр. 
Јери ҝәлмишкән, әлавә едим ки, бизим татлар-парслар һәм дә бөјүк дөвләти халгдыр: Ахы онлар пајтахты Шамахы шәһәри олан Ширваншаһлар дөвләтини јаратмыш, доггуз-он алтынҹы әсрләрдә бурада һакимијјәтдә олмушлар. Әлбәттә, бәзиләри дејирләр ки, Ширваншаһлар мәншәҹә әрәб мәншәли олуб, амма маһијјәт етибарилә бу, татлара мәхсус бир дөвләт олмушдур, чүнки ширваншаһлар өзләри бир-ики нәсилдән сонра артыг фарслашдылар, иран мәдәнијәтинин дашыјыҹысы олдулар. Тәсадүфи дејилдир ки, Шамахы Фарс дилчилији вә әдәбијјатынын мәркәзи олду.
 Бунунла мән демәк истәјирәм ки, татларын һазыркы Азәрбајҹанын әсас етносларындан бири кими чыхыш етмәк һаггы вардыр, онларын өз дәдә-баба торпагларына там саһиблик һаггы вардыр.
Өз бүҝүнкү чыхышымы тат гардашларымыза мүраҹиәтлә битирмәк истәјирәм.
Мәним әзизләрим! Һеч нәдән горхмајын! Һамымыз Аллаһын бәндәсијик! Аллаһ бизим һамымызы бәрабәр хәлг едиб! Мүгәддәс Гуран дејир ки, халглар вә тајфалар бир-бирини танымалыдыр, бу да о демәкдир ки, халглар азад јашамалы вә дүнјаны вә Аллаһын јаратдыглары диҝәр бәндәләри азад сурәтдә танымалыдыр! Талышлардан, ләзҝиләрдән нүмунә ҝөтүрүн, башынызы уҹа тутун! Өз мәдәнијјәтинизи, дилинизи, адәт-әнәнәләринизи тәблиғ един, өз тарихинизи јазын, өз кечмишинизлә вә тарихи гәһрәманларынызла фәхр един! Рушдан дүшмәјин, чүнки бу һарамзадә Азәрбајҹан дөвләтинин сонуна аз галыб. Бу дөвләт јахын заманларда дағылаҹаг вә биз һамымыз, о ҹүмләдән бу дөвләтин зүлмү алтында инләјән мәним түрк халгым да азад оларыг!
Саламат галын! Аллаһ әманәти!
Илһамә Ҹәфәрзадә

Источник: https://www.youtube.com/watch?v=Td2PGgmlK9E

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>