«

»

Июн 13

Балкани албанон

Чымы азизон! Ымруж аз гәп бәжем бошмә Балкани албанон һәхәдә. Шымәку әжом әве ки, де дығғәти гуш быдән бәмы, сәһв емәғандән Балканәдә жијә ым хәлғи де ғәдимә Ғафғази Албанијәдә жијә Ғафғази албанон (агванон).
Албанон балкани хәлғин, әвон жиједән Албанијәдә, һәмчинин Косовәдә ијән Јунаныстони тәркибәдә быә Кобәсони Епирәдә. Сывој ыми, әвон һәмән жиједән чы Македонијә ијән Сербијә кобәсони-ғәрби рәјононәдә ијән ҹо мәмләкәтонәдә.
“Албанијә” ијән “албанон” сыханон мәншә мәлум ни бәмә. Әмә раст омедәмон сәвононәдә бы сыханон Дыминә әсрику жыго. Кали етимологон банд кардедән ым сыхани де һындә-Авропә *alb- “банд” сыхани јаанки латыни зывонәдә быә albus — ‘сипи’ сыхани. Есә албанон бәштә вотедән “шкиптарон”. Әв пегәтә быә  shqip — ‘сәлис гәп жәкәс’ сыханику. Јунаныстонәдә хәлғи дыләдә бәвон вотедән “вызмә, вәшјән”. Һәмчинин һесте жыго гыләј фәрзијә ки, чы хәлғи ијән мәмләкәти ном пегәтә быә Иллиријә зывонәдә быә «olba» — «ди» сыхано.
Албанон етногенез һәддисә беһудә кафт ијән дәпушә мәсәләје. Һалијәдә бы мәсәләдә һесте ды-сеглә сәрбәстә фәрзијә. Болгари чарәти ијән Бизанси империјә бәмә омә рәсә сәнәдонку жыго мәлум бедә ки, албанон һәхәдә иминә мәлумотон аидин бә Даминә әсри. Һәмон вахти чәвон певыло быә ареал хәјли мәһдудбе де Кобәсони Албанијә бандон – Мирдити, Дукагини ијән Малиссијә. Бы фәрзијә хәј әј вотедән ки, албани топонимон вејин бы регионәдә, һәмән славјанә топонимон гылә-мылән, әмма Һајми Албанијә зәминонәдә топонимон вејни славјани зывонәдән.
Донзә-чордәминә әсронәдә албанон куч кардедән кобәсони бандоно бә чоләријон ијән бә һајм. Бы вахти ассимилјасијә бедән навко роман кардә быә иллиријон, әвон беном-нышон ни бедән. Чы Албанијә јунанон, славјанон, һәмчинин роман кардә быә македонијәвыжон, сарматон ијән венетон сәбәсо быә һајми зәминонәдә албанон генетик тәсир анә вејән ныбе-ныбе, певыло бедә чәвон зывон. Ымијән бывотәмон ки, венетон аромунон вәсә нохтә һисоб бедән. Бо шонзәминә әсри сә бедә чы шкиптарон тәрәфо славјанон ијән чы есәтнә Албанијә кобәсонәдә жијә роман кардә быә ҹәмати ассимилјасијә карде просес. Бо Һавдәминә әсри охојән сә бедә “штиптар” зывони Тоски варианти һајмәдә, јәне Лаберијә ијән Тоскијәдә певыло бе просес.
Һесте һәмән пешынә славјанә, тыркә ијән јунанә тәсир. Әмма әв әксәр һолонәдә локал генетик ијән мәдәни характерәдәбе.
Чордә-понзәминә әсронәдә албанон де Георги Кастриотә јолјәти хәјли мығовимәт нишо дој бәпештә егынин бә тыркон әсорәт. Тыркон һыкмронәти вахтәдә чы албанон вејни ғәбул кардыше ислам. Кали албанә хыјзонон мыһум ролышон бе Османи султанәти администрасијәдә, чәвоно бешин чы империјә кали мәшһурә вәзирон. Демијән жыго, провославә албанон, һәмчинин кали мысылмонә лидерон, мәсәлән, Әли пашә Тепеленски иштирокышон карде һавдә-нонзәминә әсронәдә бә тыркон вәјнә шә мыборизәдә.
Чы албанон довләтмәдарәти бәрпо бе и һәзо нәвса донзәминә сори, јәне пеш Иминә балкани ҹанги. И һәзо нәвса чыл-и һәзо нәвса һәштоминә сори Албанијәдә һакимбе чы Әнвәр Хоҹә тәҹриди сијосәти бардә авторитар режим. И һәзо нәвса һәштоминә сорон дыминә поәдә жимони фајә беһудә сару быә Албанијә окардыше ыштә марзон. Деми әлоғодор бино бе чы албанон бә Јунаныстон ијән Италијә миграсијә.
Чы албанон певыло бе проблем мыбоһисәјне де албанон ијән сербон, албанон ијән македонон, албанон ијән јунанон арәдә шә есәтнә етник конфликтон әлоғодор.
 Албанон зывони ијән адәтон ҹәһәто ҹо бедән бә жинә нимәгрупон:
  1. Гегон – кобәсони албанон сәбәсон Кобәсони Албанијәдә, македонијәдә, Черногоријәдә. Әвон әсосән мысылмонин ијән католикин, јәни фандонин. Гегон дыләдә тосә есә мандә тобјә иттыфоғон, јәне “фисон”.
  2. Тоскон, јәне һајми албанон сәбәсон Һајми, Мәркәзи Албанијәдә ијән Јунаныстонәдә. Әвон әсосән мысылмонин ијән православин.
Сензә ијән шонзәминә әсрон арәдә Балканәдә шә гурә просесон, јәне сәлибон һуррәҹон, Бизанси империјә зәиф егыније ијән Османи империјә бә фајә рәсе һыҹубәто албани етносо ҹо бин дыглә субетник есклавә дастә, әвон де фатхәши озавзијәјн бәнә сәбәсожә хәлғон. Һалијәдә әвон зәиф бандин бәштә тарыхи сәрзәмини.
Вистминә әсри сыфтәдә чы хачпәрәстон ијән мысылмонон нисбәт тәғрибән бәробәрбе. Чы албанон чылы һафт фаиз католик ијән православбе, пенҹо се фаиз есә бој мысылмонбе. Тикәјән бә нав бышомон, бәвиндемон ки, ҹо-ҹо сәвонон гырд ҹо нисбәт дојдән бәмә бы мәсәләдә. Кали сәвонон хәбә дојдән лап һәшто фаиз мысылмони Албанијәдә жије һәхәдә, дијә мәкәмон ки, Бејнәлхәлғ хачпәрәстә енсиклопедијә нывыштедә ки, һежо һәмон ды һәзо нәвминә сори әнҹәх сивы һәшт фаиз албан мысылмонбе, сивы шәш фаизән хачпәрәстбе. Мымкуне ки, бә дини групон нисбәти ә факти тәсирыш кардә ки, Албанијәдә чы Әнвәр Хоҹә һакимијәти вахтәдә тәблиғ кардедәбин атеизми.
Freetalyshistan.com

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>