«

»

Май 16

Боку – хәлғон шәһре Ғафғази һајмәдә

Боку быә рәјон мәлуме тарыхәдә деәј ки, һәлә Мәғдони Искәндәри вахтонәдә албани тобјон жијејдәбин ијо. Абшерони нимәләпәкәдә пәјдо быә абидон нишо дојдән ки, веј ғәдимику жыго нати фонтанон быән ијо, әвон бешејдәбин зәмино, веј вахти вәшејдәбин ҹурбәҹурә, әзҹумлә тәбии сәбәбон һыҹубәто. Хәјли дәварде бәпештә, гымон ки, Сасанијон вахтәдә чы шәһри есә быә зәминонәдә пәјдо бин чы отәшпәрәстон мәбәдон, јәне Отәшгон. Сасани сәлтәнәт VII гыније бәпештә, IX әсри әрәби сәвонон иминә кәрә хәбә дојдән шәһр “Бакује” һәхәдә. Толышә зывоно ым сыхан тәрҹумә бејдә бәнә “Воку, јәне һежо во кујә вырә, вокырә вырә” (“Во” ијән “кује” сыханоно, фарси зывонәдән Бадкубә чы толышә сыхани тәрҹумәје). Лап ғәдимијәдә толышон око дојдәбин ым зәмини бо тәғдисә мәросимон иҹро кардеј. Әвон сори мыәјјән вахтонәдә вардејдәбин ијо нуперәсә зоон ијән кинон ки, әвон ијо сыбут быкән ки, һозын оваштын бә ҹывонәти мәрһәлә. Ијо әвон бәруж мој гәтејдәбин дыјоәдә, нечијәвонәти кардејдәбин, бә шәвән жијејдәбин – зоон “Зоә ғәләдә”, кинонән “Кинә ғәлә”дә. Бы мәноәдә, есә бокујәдә быә “Кинә ғәлә” чы толышон ғәдимә мәдәни абидәје.
Монғолон һуррәҹи бәпештә ым ғәлә ијән шәһр XIV-XVI әсронәдә дәманде бо озавзије. XVI әсрәдә Ирони сәлтәнәт Сәфәвијон чандә кәрә гәтышоне ым шәһр, кисиб кардышоне әв. XVII-XVIII әсронәдә шә тырки-ирони ҹангон вахтәдә Боку чандә кәрә даве мәрәнго бе, һәм тыркон, һәмән ироныжон виронәшон карде шәһр. Сәфәви подшо I Шаһ Әбоси бахшыше Боку де Рәшти ијән Дәрбәнди иҹо бә уруси чар Борис Годунови. Әмма I Пјотри вахтәдә шәһр иминә кәрә дәше бә Русијә империјә тәркиб, интаси XVIII әсри дыминә поәдә, јәне Надир шаһ марде бәпештә, Һајми Ғафғазәдә зәиф бе Ирони һакимијәт, нимәшыкырә довләтон – ханәтијон дәмандин бә мијон беше бы зәминонәдә. Бокујәдән бә мијон беше жыго гыләј ханәти, әв мывҹуд бе тосә 1860-нә сори. Русијә империјә тәркибәдә 1859-нә сори шәһр бе тожә сохтә быә губернијә мәркәз. 1862-нә сори есә бој са-са натә вышкон быә шәһр ијән чәј һәндәвәр дәмандин бо озавзије. Дылә сутә мыһәррик иҹод бе бәпештә дынјо һар вырәдә ибердәмә рост бе бә бензини тәләбот, нати дәмандин бо геш-геши око дој кәонәдә ијән ҹадон рушнә еғандејәдә. Әве 60-нә соронәдә инвестисијон ијән кучкунон бәнә овәјзи омәјн бә шәһр. Бә рә озавзијә шәһри лозимбин ҹурбәҹурә мытәхәссисон, чандә гылә жәләвонә одәмышон ҹәлб карде Русијәо, Тбилисијо ијән Авропәо бы шәһр. Чандә гылә әҹнәбијон ҹәлб бин бә Боку. 70-нә сорон охојәдә натә мәдәнонәдә пәјдо бин Нобели быјон, ширкәт “Ројал Датч Шел”, чандә гылә Авропә бәнкон. Әве гирәм 1860-нә сори шәһрәдә жијејдәбебу 13 һәзо одәм, чәвон тәғрибән 5 һәзо кәс сәнәтко ијән тоҹирбебу, 1897-нә сори хәлғи сијоһисәј вахти мәлум бе ки, 112 һәзо, чәвон 37 һәзо кәс “ғафғази татарбе” (әһоли 43%), 25 һәзо ермәнибе (28%), 22 һәзо кәс урусбе (24%), һәмән јәһудијон, украјнәвыжон, алманон, франсызон жијејдәбин шәһрәдә. Шәһр овҹ кардејдәбе ијән обод бејдәбе бә нати пулон һисоб. Чы коәкон ијән беихтисосә әмәги нымојондон вејни “ғафғази татәронбин”, әмма омә авропәвыжон дештә вардејдәбин Авропә овандон – окардышоне драмәтик теәтр (1873), оперә теәтр, музејон ијән китобхонон. Де натә мәдәнон иҹо шәһрәдә дәмандин бо окарде бофтевонә ијән тәнбәку фабрикон, механики, пивә, сементи зәводон ијән бәнкон. Демон бә иҹо ежедәбин шәһрәдә килсон ијән мәчитон – XIX әсри охојәдә шәһрәдә һестбе 5 гылә провославә килсә, 39 гылә ермәни килсә, 2 гылә католикә килсә ијән 555 мәчит (шиә мәчитон, чумчыко XIX әсри охојәдә чы Боку губернијә ҹәмати 80% шиәбе).1883-нә сорику осынә рој и кардыше Боку де Тбилиси ијән де ҹәми Русијә осынә роон системи. Бә нати һосилоти јолә тәсирыш нишо дој мәшһур кимјогәр Д. Менделејеви. Нобели быјон ки һыријәшоне нати вышкон вејни, бәвон вәјнә и бин урусә ијән ермәнијә косојбон – Толле, Милов, Полјәковон, Драшкович, Пирогов, Мухин, Ламански, и кардышоне ыштә ҹәһдон ијән капитал де Манташовон, Арамјанси, Сатуровон, Енфеҹианси, Кәләнтәрови , Мамулови ки, дәкыштон чы Боку мәдәноно Ротшилдон ијән Нобелон. Мәһз Манташев де Менделејеви мәслоһати ежәше Авропәдә иминә нати кәмәр Бокуку бә Поти (Супсә) 1897-нә сорику бә 1907-нә сори, әј әлбәһол вардыше әфсонәви бәромон. Бә вахти Нобелон мыборизә бардејдәбин бә Рокфеллери “Стандарт Ојли” вәјнә, әвон һыришоне чы ширкәти сәһмон, бо 1885-нә сори мәҹбур кардышоне Рокфеллерон ки, әвон тәрг быкән Русијә, бәһватын ыштә сәһмон ијән натә вышкон. Нобели быјон бы вахти вејә натә вышкон сојббин, ХХ әсри 80-нә сорон охојәдә Бокујәдә быә 255 гылә вышкә бәвон мәхсусбе 187 гылә. Һежо бәвәдән Манташови, Арамјанси ијән ҹо кәсон дәмандин бә Нобелон вәјнә бо мыборизә барде. Нобелон гәрдәни кәшејдәбин бәвәдә бәнкирә Ротшилдон. 1884-нә сори косојб Микаел Арамјанси ҹәлбыш карде тифлисыжә милјонер Александр Манташев ки, әв иштирок быкә “Сатурјан Арафелјан ијән Ко” нати ширкәти бизнесәдә. Манташев шәхсән таныш бе де ширкәти коон ијән дечәј сәһмон нәзорәти пакети огәтәкәсон, әлбәһол ноше бы бизнес 50 һәзо рубл, 5 сори бәпештән 200 һәзо рубл. Менделејев бә Манташеви мәслоһат зынеәдә ки, әв ежу Боку-Батуми (Супсә) нати кәмәри, әв әлбәһол дәманде бо Сатурјани сәһмон һырије. 1888-нә сори А. Манташеви һырише Арафелјани (450 һәзо рубл), Туманјани (170 һәзо рубл) ијән Сатурјани ыштәни сәһмон (720 һәзо рубл). Мандин бы ширкәтәдә иглә Манташев ијән Арамјанс, әвон ношоне бәчәј овҹи 90-нә соронәдә һәнијән 9 милјон рубл, әве 90-нә сорон охојәдә әвон ғәзәнҹ кардышоне 30 милјон рубл. 1892-нә сорику әвон кәлләбәкәллә омәјн де Нобели быјон, охонәнијон гырд әғәти кардејдәбин чы Боку нати бизнесәдә. 1894-нә сори Манташев дәманде бо һыријеј Нобели ширкәти сәһмон. Әј һырише чы ширкәти нәзорәти сәһмон пакет (51,5%) бә 30 милјон рубл. Нобелон дәбохтышоне Боку нати роәдә мыборизә. Алфреди һәватыше бә Манташеви ыштә бә Италијә, Јунаныстон, Һынистон ијән Јапонијә нат кырнијә 4 гылә танкерән. Һежо бәвәдән А. Нобели пепарчынише ыштә һәмә бизнес Русијәдә, ше бәштә кә бә Исвеч дештә ғәзәнҹ кардә пулон, 1896-нә сори тәсис кардыше Нобели фонд бо мыкофот дој һа сор бә алимон ҹурбәҹурә зынәјон саһәдә. Жыгонә, чы Боку нати мәдәноно дәкыштышоне исвечи бизнесменон. Әмма  XIX әсри охонә дасоронәдә Бокујәдә дәмандејдә бо овҹ карде мәдәни жимон. Ҹадонәдә ијән зәводонәдә, натә мәдәнонәдә ијән шәһри теәтронәдә мәсеј бејдәбе чы татә, толышә (ироныжә), урусә мыһәндисон ијән техникон гәпи, ермәнијә тоҹирон ијән сәнәткон, алмани, франсызи ијән ингилиси зывонәдә гәп жә авропәвыжә дәвәтинә мытәхәссисон. Дығғәти ҹәлб кардејдә чы Боку навконә һәндәвәри мәнтәғон тирәномон, әвон есә шәһри рәјононин: Сурахани, Баләхани, Нардәрон ијән ҹо. Бы номонәдә гырд ошко бедә виндеј чәвон тырки не, толышә (гешә мәноәдә – иронә) рәғ-ришон. Ымон һәммәј ғәшәнг нишо дојдән ки, ым Ирони шәһр быә бәштә молјәти етиборән, әв чы воһид һајми Каспи мәдәни мәкони узви гыләј һиссә быә, әве һич аидијотыш быәни бә Јолә Ғафғәзи ијән Гәдә Ғафғәзи рујәкәнонәдә ијән бандәдимонәдә жимон кардә кучәријон – ҹурбәҹурә тыркә тобјон. Бы шәһр ечыријә омә тыркон мыәјјән кардәшонни  XIX ијән XX әсронәдә чәј мәдәни симо – шәһри һәмә ҹадон ијән мәјдонон, чәј һәмә мәдәни објектон пурбин де урусә, алманә, ермәнијә ијән јәһудијә зывонәдә гәпон. Әнҹәх дыминә дынјо ҹанги бәпештә дәманде бо дәгиш бе чыврәј зывони ијән мәдәни мыһит, есә бој XX ијән XXI әсрон марзәдә мәсе бејдәбе тыркә зывонәдә гәпон Бокујәдә: урусон 70%-и, ермәнијон 100%, јәһудијон 90%-и, алманон 95%-и, франсызон, белчикәвыжон, полјакон тәргышон карде ым шәһр, ымән сәбәб бе бә шәһри етник тәркиби, һәмән чәј мәдәни-сивилизасијә побастон гырд дәгиш бе. Ғејд лозиме кардеј ки, де һәмон хәлғон нымојәндон иҹо, шәһр мәһрум бе битов пешә ијән сосиал тәбәғонку – интеллектуал пешә нымојондонку, сәводинә мыһәндисонку, һәкимонку, миәллимонку, сәрыштәјнә сәнәткоонку ијән ҹо кәсонку. Әломәтдорә һоле ки, академик Зија Бунјадову вотәшбе ыштә гыләј мысоһибәдә ки, “мытәхәссисон тәргышон карде шәһр, Боку дәманде бо пәсә бу дој”.
 Ымән мәлуме ки, һич гылә барзә бина ијән вәрзышә трассон әзынин дәгиш карде бәрмалә факти – вејмилләтинә ијән дустә гыләј шәһр есә бејдә гырд милләткорә ијән тыркә шәһр.
Freetalyshistan.com

 

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>