«

»

Янв 24

ТАЛЫШЛАРЫН ТАРИХИ ИРСИНӘ ЈЕНИ ГӘСД!

Бу ҝүнләрдә Moderator.az сајты araşdırmaçı Sədrəddin Daşkörpülünün Azərbaycan tarixinin maraqlı bir yönünə işıq saçan, xalqın qədimliyini, mənəvi zənginliyini özündə əks etdirənLerikin ucqar dağ kəndində dünyada analoqu olmayan tarixi abidələrадында арашдырмасыны” тәгдим етмишдир. Лакин материалын башлығында “Азәрбајҹан тарихи” ифадәси ишләнсә дә, мәтни охујанда мәлум олур ки, бу Дашкөрпүлү адында алчаг мәхлугун нијјәти талыш халгынын тарихи ирсини “оғуз-гыпчаг түркләринин” адына чыхармагдыр! Материалла бу үнванда таныш ола биләрсиниз:  http://www.moderator.az/news/209516.html

Мән бурада һәмин материалда өз әксини тапмыш бәзи фикирләри охуҹуларын нәзәринә чатдырмаг истәјирәм.

  1. Şəklini gördüyünüz bu heykəllər Zuvatli bölgəsinin-indiki Lerik rayonunun Şingədilan kənd qəbristanlığındadır… Şingədilan Zuvat bölgəsinin ən qədim kəndlərindəndir. Havası saf, suları tər-təmiz. Lənkərandan çox da uzaqda deyil. Zuvat toponimi bu bölgənin 1936-cı ilə qədər ümumi adı olub. Ancaq bu ildən şeytan Stalin dövləti Zuvat sözünü Leriklə əvəz edib. Lerik olub cənub zonasının dağlıq bölgəsində rayon mərkəzinin adı. Rəsmiyyətdə “Zuvat” unutdurulsa da, yerli əhali hələ də buranı Zuvat kimi tanıyır.

Диггәт един:

а) Мүәллифин бәһс етдији кәндин ады талыш дилиндә “Шынгәдулон”дур: “шынг” – “гундуз” (рус дилиндә “бобр”), “дулә” – “јува”, “ојуг”, “коғуш”, “каһа” демәкдир, јәни “Гундуз јувасы”. Кәндин адынын һәгигәти нә гәдәр дүзҝүн әкс етдирдијини билмәк үчүн, хатырладым ки, онун јанындан ејни адлы чај ахыр, гундуз исә, мәлум олдуғу кими, чајда јашајыр вә орда да јува гурур.

б) Шынгәдулон кәнди, мүәллифин јаздығынын әксинә олараг, “Зуватлы” бөлҝәсинә дахил дејил! Өтән әсрин 30-ҹу илләринәдәк һазыркы Лик (Лерик) рајонунун ады “Зуванд рајону” иди, рајон мәркәзи исә Ғосмәлијон кәнди һесаб олунурду. 1930-ҹу илдә Лик кәнди Зуванд рајонунун инзибати мәркәзи олду, 1938-ҹи илдә исә рајонун ады “Лерик рајону” адландырылды. Бу рајонун әразиси үч әсас наһијәјә ајрылыр: 1) Зујән (Зуванд); 2) Пирон (Пиран); 3) Деғ (Дырығ) (Бүтөвлүкдә исә бу рајона талышлар “Деғ”, јәне “Дағлар дијары”, онун сакинләринә исә “деғыж” – “дағлы” дејирләр).

Шынгәдулон Бөјүк Деғин вә јахуд һазыркы Лик рајонунун “Деғ” наһијәсиндә јерләшән бир кәнд, әслиндә исә “Деғ” наһијәсинин мәркәзи һесаб олунур.

в) Мүәллиф тарихи һәгигәти анҹаг оғуз түркләринә мәхсус һәдсиз бир һәјасызлыгла ајаглар алтына атараг, Зујән топонимини билә-билә “Зуват” формасында јазыр вә беләликлә дә ҝуја онун “түрк топоними” олдуғуну билдирмәк истәјир!

Талыш дилиндә бу топоним “зу” – “ҝүҹ”, “гүввә” сөзүндән әмәлә ҝәлиб. Рәвајәтә ҝөрә, әрәбләр Ирана һүҹум едәркән, онларла Сасани һөкмдары Јәздәҝердин гошунлары арасында ән ганлы дөјүшләр мәһз бу бөлҝәдә баш вермиш, әрәбләр бөјүк ган баһасына бу бөлҝәни ишғал едә билмишләр. Бунун бир әјани сүбуту Зујәндә километрләрлә узанан вә јерли сакинләрин “Јәзди” адландырдығы гәдим гәбирстанлыгдыр. Мәһз о вахтдан да бөлҝәнин ады “Зујән” галмышдыр.

Мәлумдур ки, һазырда бәднам Азәрбајҹанда Зујән топоними түрк дилиндә “Зуванд” формасында ишләдилир, һәтта наһијәнин ҝәлмә түркләр јашајан сакинләри дә она “Зуванд” дејирләр. Бу јерләрин түрк ләһҹәсинә ујғун олараг, һәмин ҝәлмә түркләр шифаһи дилдә өзләринә “зуватлы” да дејирләр.

Бунунла белә, һәтта “Зуванд” сөзүнүн дә түрк дилинә һеч бир аидијјаты јохдур! Чүнки сөзүн көкү јенә дә “зу” галыр. О ки галда “ванд” сонлуғуна, о да гәдим Иран дилиндәки *ā-wan-ta јахуд *ā-wan-ti, ја да ки *wan – көкүнә чыхыр ки, бунун да мәнасы “галиб ҝәлмәк”, “дәф етмәк”, “уғур”, “наилијјәт”, “гәләбә” демәкдир! Јәни һәтта бу формада да һәмин топонимин бизим јухарыда гејд етдијимиз көкдән әмәлә ҝәлдијини вә онун халис талыш сөзү олдуғуну ҝөрмүш олуруг!

Беләликлә, мәлум олур ки, мүәллифин јаздығы “Rəsmiyyətdə “Zuvat” unutdurulsa da, yerli əhali hələ də buranı Zuvat kimi tanıyır” фикри әслиндә тарихи тәһриф етмәк ҹәһдиндән башга бир шеј дејилдир! Јерли әһали, јәни талышлар бураны “Зујән” кими таныјыр, она елә дә дејир, јалныз ҹүзи мигдарда ҝәлмә “әһли-ванлар”, јәни Сәфәви дөнәминдә Ван ҝөлүнүн әтрафындан гачыб бу торпаглара ҝәлән түркмәнләр она “Зуванд” дејирләр (Јерли талышлар индинин өзүндә дә һәмин ҝәлмә түркләрә “әһли-ван” дејир).

г) Ону да дејим ки, мүәллифин јаздығы “Lerik olub cənub zonasının dağlıq bölgəsində rayon mərkəzinin adı” фикри дә бүсбүтүн јаландыр! Чүнки тарихдә “Ҹәнуб бөлҝәси” адында бир мәкан јохдур вә ола да билмәз. Лик (Лерик) Талышстанын гәдим јашајыш мәскәнләриндән биринин адыдыр!

  1. Мүәллиф јазыр: “Qəbirlərin baş daşlarıdır bu һeykəllər. Yerli sakinlərin dediyinə görə, bunlar üç dənə olub. Biri kiçik olub. Quzu desək buna; bu quzu heykəli yəqin ki, körpə uşağın qəbrinin üstünə qoyulub. Son bir neçə ilə qədər burada imiş. Amma indi yoxdur. Hara yox olduğunu kimsə bilmir

Кимсә билмир” ифадәси сәһвдир! Мүәллиф буну билмирсә ја да билә-билә белә дејирсә, бу, онун өз бәласыдыр! Талышларын чоху јахшы билир ки, мүстәгллик дөнәминдә тәкҹә Шынгәдулон кәнд гәбирстанлығындан дејил, һәмчинин Талышстанын диҝәр јашајыш мәскәнләриндәки гәбирстанлыглардан да о ҹүр гоч һејкәлләринин чоху оғурланараг, Нахчывана апарылмышдыр ки, оранын ҝуја “тарихи түрк торпағы” олдуғуну “тәсдиг” етсинләр!

  1. Мүәллиф јазыр: “Bizim ulu tariximizin canlı şahidi olan bu heykəllər yayıldı babalarımızın ayaq basdığı hər yerə”. Бу фикир дә ашкар тәһрифдир! Чүнки Дашкөрпүлүнүн бабаларынын ајаг басдығы һеч бир јердә о ҹүр һејкәлләрә тәсадүф олунмамышдыр! О һејкәлләр талышларын тарихи вә мәдәни ирсидир вә ону һеч ким тәһриф едәрәк, түркүн адына јаза билмәз! Јазса да, бундан бир шеј чыхмаз!
  2. Мүәллиф јазыр: “Şingədilandakı “qoçlar” və onu kimi neçələri hələ də öz həqiqi qeyrətli sahibini gözləməkdədir. Gözləyir ki, gəlsin, araşdırsın, xalqın ruhunu təkrar özünə qaytarsın.

Тәкҹә бу фикирлә мән там разыјам! Һәгигәтән һәмин тарихи абидәләр вә бүтөвлүкдә Талыш торпағы өз һәгиги гејрәтли оғулларыны ҝөзләмәкдәдир! Ону да дејим ки, һәмин ҝүнә аз галыб, лап аз галыб! Талыш халгы, иншаллаһ, өз Вәтәнини Азәрбајҹанын вә түркләрин зүлмүндән азад едәрәк, мүстәгил Талышстан дөвләтини елан едәҹәк вә беләликлә дә өз торпағына, тарихинә, мәдәнијјәтинә, ону халг едән һәр шејинә саһиб чыхаҹаг, өз руһуну өзүнә гајтараҹаг! Гој Дашкөрпүлүнүн вә онун кимиләрин буна һеч бир шүбһәси олмасын!

Сонда даһа бир мәгамы диггәтинизә чатдырмаг истәјирәм. Мүәллиф јазыр ки, “O heykəlləri orada görməyimizə və yazının yazılmasına səbəb olan Lənkəran sakini Yadigar bəyə, qızı Aynurə xanıma və nəvələri Kənanla Urfana da ayrıca minnətdarlığımızı bildiririk”. Сәһв етмирәмсә, бурада талышларын јахшы таныдығы мүсаватчы Јадиҝар Садыгов нәзәрдә тутулур. Гој о Јадиҝар Садыгова һөрмәт едән, үздә өзләринә талыш десәләр дә, талышы кечи гијмәтинә һәр аддымбашы түркләрә сатмаға һазыр олан “хадимләр” бир даһа әмин олсунлар ки, Јадиҝар Садыгов вә онун кимиләри һөрмәтә лајиг инсан дејилдирләр, онларын һамысы талышын әсил дүшмәнидир! Гој талышлар бир даһа әмин олсунлар ки, Азәрбајҹан дөвләти вә онун бәднам “титул халгы” талыш халгынын ашкар дүшмәнидир вә талыш халгы бу дөвләтин тәркибиндә јашамаға разы оларса, онда бу халг мәһвә мәһкумдур! Бизим јолумуз Мүстәгил Талышстандыр! Бүтүн талышлары мүстәгил Талышстан уғрунда даһа фәал мүбаризә апармаға сәсләјирәм!

Шынгәдулон кәндиндә јашајан әзиз һәмјерлиләримә исә мәсләһәтим одур ки, тәҹили кәнд гәбирстанлығыны “гүсл” етсинләр, чүнки Дашкөрпүлүнүн ајағы ора дәјибсә, демәли, гәбирстанлығы мундарлајыб!

Әзиз охуҹулар! Бу јердә сөһбәтими битирирәм. Үмидварам ки, һаггында сөһбәт етдијим материалы вә мәним гејдләрими диггәтлә охујараг, өз фикирләринизи ҝениш охуҹу күтләси илә бөлүшәҹәксиниз! Сизи ҝениш мүзакирәјә дәвәт едирәм! 

Фәхрәддин Әбосзодә

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>