«

»

Янв 10

БУДДИЗМ ҒӘДИМӘ ИРОНӘДӘ

Буддизм чәмә ерәку бәнав I һәзосорәдә ғәдимә Һындистонәдә бә мијон бешә, чәјоән де фатхәши певыло быә ијән ҹурбәҹурә мәдәни мыһитонәдә бә дәрһәл рәсә, нәтиҹәдә бә дынјо динон гыләјни пегардә дини тәлиме. Термин “буддизм” фактик сурәтәдә сохтышоне авропәвыжон XIX әсрәдә; әв нишо дојдә бә һәмон тәлими банис Гаутамә Буддә (һәрфән: Пок, Мәсум, Нурани) номи, әмма буддистон ыштән вотејдән бәштә дини Дхармә (тәлим) јаанки Буддхадхармә (Буддә тәлим).
Буддизми тарыхи-мәдәни певыло бе ареал егырд гәтејдә әсосән че Асијә-Ашишә океани регионәдә сәбәсо быә хәлғон. Дынјо мығјосәдә буддизм певыло бе ХХ әсрәдә че мијонфәрһәнгә пебемонон, миграсијә просесон ијән буддә миссионерон фәолијәти һымһымбәдә.
Буддизми бә мијон беше ијән чәј сыфтә-сыфтә певыло бе һәхәдә зынәјон бә чәмә ерәку бәнав III әсри, јәне бә Һындистони император Ашоки Маури әјоми аид археоложи ијән епиграфик абидонин. Маури ыштән һәм буддистбе, һәмән де јолә сәрыштә око дојдәбе буддизми тәлими бо Һындистони кобәсони-шәрғи, шәрғи ијән мәркәзи вилојәтон икардеј ијән бо хариҹи пебемонон сохтеј. Мәсәлән, археологон 1896-нә сори Неапли зәминәдә быә Румминдеи номәдә гыләј мәнтәғәдә пәјдо быә суни сәпе императори сәрәнҹом нывыштә быә чы Гаутамә Буддә моәку быә ди Лумбини мәхлоғи дојәнәку озод кардеј һәхәдә.
Ашоки асбардејдәбе ки, чы Буддә тәлими певыло быкән ки, быдә “дујәвожә тәлимон” мијоно бешун. Бы вахти әв ғәдәғән кардејдәбе де зубәзу бә буддизми бејәт варде јаанки империјә зәминонәдә бә ғејри-буддистә тәлимон ыштә мәросимон бә вырә росније пожәнәти карде.
Буддизми банис шаһзодә Сиддхартх Гаутами гыләј тарыхи шәхсијәт бе ијән чәј сыфтәнә моизон һәхәдә мәлумотон мандәнин. Сорномон нывыште әнәнә ныбе ғәдимә ијән сыфтәнә мијонә әсрон Һындистонәдә. Че Буддә умри сорон тосә есә тәдғығ кардејдән, әвон мыбоһисә предметин. Буддизми әнәнәдә тәғвими һисоб кардејдән паринированә тарыхику, јәне че Шакјамуни бы дынјоәдә жимони сә бе вахт. Гыләј версијәә иддо кардејдә ки, ым тарых ујғун омејдә бә чәмә ерәку бәнав 544-нә сори. Ым тарыхи ЈУНЕСКО ғәбул быкоән, һәлән шәрти һисоб кардејдән әј.
Буддизми сыфтә-сыфтә певыло бе ареал әһотә кардејдәбе Һындистони кобәсони-шәрғи зәминон. Че кшатри, јәне һәрби хыјзони клани нымојәндә Буддә Шакјамуни сохтә тәлим мывофиғ омејдәбе бә һәмон вахти сосиал-сијоси просесон: ым тәлим бә һәшә жәјдәбе Веди тәлими һәм дини, һәмән жимони иҹтимои сферонәдә мытләғ ныфузи, бә нав дојдәбе де Веди дини һакимијәти һәхәдә быә тәлими әлоғодор ныбыә принсипи етиборән тожә гыләј консепсијә. Буддизмәдә, Веди динику ијән чәј сәпе бә мәјдон бешә брәһмәнизми идеологијәку фәрғин, һесте прозелитизми (тожәдән бејәт варде) тәсисот. Әв пемандејдәни бә мыәјјән нәсли мәнсубијәти, чәј побастәдә мандејдә тәлими дештә ағыли, зыне-зыне ғәбул кардеј. Ым имкон дојдәбе ки, буддизми око быдән довләти идеологијә ғәзинә бо полиетник империјә сохтеј.
Һындистони мәдәнијәти тарыхәдә Ведә дини боһран һәмән тәзоһур кардејдәбе ғејри-ортодоксал тәрки-дынјо һәрәкотон, мәсәлән шраманон бә мијон бешеәдә. Заһидәти тәлимон ијән упанишади тәнғыди сәпе бә мијон бешә фәлсәфи дискурси мәҹму ғәзинә бә әмәл омә Јогә че шраманә мәнәви нәвемони әсос диләгбе. Буддистә дини мәтнон хәбә дојдән ки, шаһзодә Сиддхартх Гаутамә – вәомә Буддә ыштәнән иштирокыш кардәбе бә просесәдә.
Вахт ше-ше Буддә имтинош карде аскетизми ифрот формонку, жыго бә ғәрор омәј ки, чы рој ајәндәш ни, әв сәбәб бејдә бә кынҹәнышинәти ијән мәнәви ғуддә, әве әј сохтыше әсыл зынәј реал жимонәдә бә даст варде имкон доә “мијонә рој” һәхәдә тәлим. Гаутами тәлими побастәдә мандејдә чәј ыштә тәҹрубә (бодхи). Ә тәҹрубә әвыш карде Буддә – јәне зылләти мәғлуб кардә ијән бә һәмә ҹонинә мәхлоғон даст дыроз кардејро һозы быә Нурани. Ым дин бо сәчынә одәмон ныбе, әв бә “мијонә ро” омејро һозы быә һәмәкәсибе.
Хәјли вахт Буддә тәлим манде шифоһи формәдә, чәјо бә әмәл омәј 18 гылә мәктәб. Әвон тәлим дәвонејдәбин дыглә сәмтәдә – “махасангхика” ијән “стхавиравада”. Чандә алимон жыго һисоб кардејдән ки, ым дыглә сәмт Буддизми вәомәдә бә әмәл омә дыглә истиғомәти, јәне че махајанә (“јолә әрәбә”)
ијән хинјанә (“гәдә әрәбә”) прообразбин. Һәрәғашә Буддизми мәктәбон арәдә һежо рыхнә егынејдәбе, әвони сәбәро кардејро мәҹлисон сәдо кардејдәбин Раҹагрихәдә, Вајшаләдә ијән Паталипутрәдә. Мәктәбон дыләдә выжнејдәбин ијән тәртиб кардејдәбин шифоһи певыло быә мәтнон бочәвон бә Шакјамуни мәнсуб бе ја ныбе тәјин кардеј.
Буддә тәлим иборәте 3 мәтно: Сутрә-питакә, Винаја-питакә ијән Абхидхармә-питакә. Судрә-питакә че Буддә моизон ијән соһбәтон куллијоте. Винаја-питакә че Буддә тәрәфдорон жимони фәолијәти тәсбит кардә дини-интизоми ғајдон куллијоте. Бәвон зијод кардејдән ҹатакамон, јәне че Буддә навко бә дынјо омә һолон һәхәдә быә пандинә һикојотон. Абхидхармә-питакә терминон ијән доктринә мыддәон изоһ кардә сыфтәнә фәлсәфи трактатон куллијоте.
Мәтноно мәлуме ки, Буддә ғәдәғән кардејдәныбе бәштә тәрәфдорон һәсбәһс карде, әве чә мәктәбон һич гыләјни мыртәд һисоб бејдәныбе Буддизми нәзәро.
Буддистон дини доктринә бә һәшә жәјдәбе Веди тәлими, әмма әв әлоғодорбе де упанишади тәлими де “сансара” (моәку бе довран), “нирвана” (моәку бе довранику перәхе), “духкһа” (әзоб-әзјәт), “карма” (сансарәдә бә тожәдән занде сәбәб быә һәрәкәт ијән чы занде характеристикон), “дһармә” (моминә жимон кардејро әмәл кардәнинә чијон), “атман” (әбәди ијән дәгишныбыә субстансиалә “Аз”) ијән ҹо. Шууринә һәрәкәт кардә, бәштә шәхси дһармә мывофиғ омә одәм умдәво әзни бе бә, мәсәлән, барзә варнә (кастә) ијән әмлоки статсусыш быә хыјзонәдә бахтәвәрә тожә занде јаанки рәсе әзни бә “сваргә ијән аповаргә” (“осмонон ијән озод бе”); Ведә тәсәввуронәдә бы охонә мәсәлә рәсе әзнин әнҹәх бә имтијозинә варнон мәнсуб ијән биографик тсикли 4 мәрһәләку (шогирдәти, женсојбә кәдори статусәдә бе, ванапрастха – заһидәти, саннјаса – заһидә дәвушәти) дәвардә мердон.
Буддизми әсос мыддәон ифодә кардә быән “Дхармә чәхи гардыши һәхәдә Сутрә”дә. Буддистә јогә бә “роһати” шә рој ыштәне. Бәј рәсә одәм бејдә “архат”. Архат буддизмә сангхадә че әнәнон покәти нығо доәкәсе, әве әв сәрбәсте, һәмән чәј һестыше психотехники имкон ки, дыроз быкә ыштә ружон, гирәм ныбоше лојиғинә ворис јаанки боштә әвәз һозы карде бәпештә сә быкә ыштә мывҹудијәти.
Буддә ҹәмјәти сосиал сохтемони принсипон мыәјјән кардә бин Винаја-питакәдә. Һәм мердон, һәмән женон әзнин дахил быбун бә иҹмо, һәмән, гирәм быпијошоне, мыәјјән вахти бәпештә раһибәти ғәбул быкән.
Че раһибон ијән дынјо әһлон ҹәмјәтәдә тәмсил бејдәбин 4 әсос статус: әһли-дынјо (жен ја мерд|| упасака|упасика), бо раһибәти һозы кардә быә одәм (шраманера|шраманерика), раһиб|раһибә (бхикшу|бхикшуни). Бо женон нәзәрәдә гәтејдәбин иглән арә статус – “бә раһибәти (шикшамана) иддоәдә быә жени ым дынјо огәте, ыштә инәти ајәндәку имтино карде охонә кәрә осә кардејро воҹибот”. Бы статусәдә быәкәсон вәјнә әлоғәдәбин символикә тәдовули принсипи сәпе: раһибон бахшә кардејдәбин бә әһли-дынјон ыштә моизә дхармә ијән че буддә тәлими тәфсирон, әһли-дынјонән мадди дастәк дојдәбин бә раһибон, демијән дини хыдмәт кардејдәбин.
Ымруж буддизм бы ја ҹо формәдә һесте веј-вејә мәмләкәтонәдә. Чәвон кали гылонәдә , мәсәлән, Монғолустонәдә, Таиландәдә, Мјанмәдә әв довләти дине; ҹо мәмләкәтонәдә, мәсәлән, Һајми Корејәдә ијән Русијәдә чандә гылә әнәнәви динон гыләјније, семинә мәмләкәтонәдә, мәсәлән, Тајванәдә ијән Индонезијәдә де һәнијән ныфузинә ҹо динон һамсијәти кардә локал тәриғәте.
Буддизм чокнә певыло бе ғәдимә Ирони зәминонәдә? Жыго гыләј фәрзијә һесте ки, буддизм омәј бә Ғәдимә Ирони зәминон һәлә че Буддә ыштә сәғәти вахтонәдә. Жыго рәвојәт кардејдән ки, бактријәвыжә дыглә быјә-тоҹир – Тапассу ијән Бхаликә омәјн Буддә тоно, чәј шогирд бин. Чәјо әвон огардин бә Бактријә, ежәшоне әјо буддә мәбәдон.
Чәмә ерәку бәнав II әсрәдә чини Хани сулолә ғәрбәдә кардә гәтымон сәбәб бин бә Чини де Јунани-Бактријә чарәти әлоғон бә мәјдон беше. Нәтиҹәдә буддә ҹәмјәтон пәјдо бин Шәрғи Иронәдә. Јолә Авшуми Рој кали шәһронәдә һестин буддә пирон ијән мәбәдон, әвони око дојдәбин бә роәшон хыдмәт кардејро.
Ирони мәшһур алим Әл-Бируни (X-XI әсрон) бә јод вардејдәбе ки, буддизм певыло быәбе Ғәрби Иронәдә, әмма мәздәкијәти дәкыштыше әв, буддистон кучышон карде Ироно ијән Ираго бә “Бәлхи шәрғәдә быә мәмләкәтон”. Әв бә јод вардејдә һәмән че буддистон мардәкәсон ҹәсәди бә ру шодој адәти.
Јолә урусә шәрғшынос Васили Владимирович Бартолд нывыштејдәбе: “Сывој зәрдустәти Ирони һәмән һестбе бо Ирони дынјо пешынә мәдәни тарыхи хәјли әһмијәтыш быә буддистә Ирон”. Әв һәмән нывыштејдәбе ки, “Оксаку һајмәдә ијән кобәсонәдә быә буддизм хәјли озавзијәбе” әрәбон гәтымон епохәдә.
Мәшһур франсызә шәрғшынос Ежен Бјурнуф жыго һисоб кардејдәбе ки, буддизм әсосән певыло быәбе ру Зәрәфшони һовзәдә.
Номдорә урусә алимон, археологон Г.А. Кошеленко ијән Б.А. Литвински нывыштејдәбин веј ғәдимијәдә буддизми Маргианәдә певыло бе һәхәдә. Буддизми ијо пәјдо бе тәсодуф кардејдә бә чәмә ерәку бәнав I әсри, ымән мывофиғ омејдә дечәј Бактријәдә певыло быә вахти.
Мијонә әсрон Чини сәвононәдә гәп жәјдән Чинәдә быә парфијәвыжә буддистә монахон – Ан Ши-гао ијән чәј шогирд Ан Сјуани һәхәдә.
Русијә ироншынос ијән археолог Б.Ј. Стависки тәртибыш кардә Шәрғи Иронәдә быә буддистә абидон каталог.
Буддистон миссионерә фәолијәт певыло бејдәбе һәм кобәсони сәмтәдә, јәне Бактријә һәндәвәрәдә, һәмән кобәсони-ғәрби сәмтәдә, јәне че Парфијә марзон һәндәвәрәдә. Бактријә ијән Парфијә мәхсуи гыләј пласдарм бин бо буддизми тәблиғ кардеј.
Чәмә ерәку бәнав IV әсрдәдә, јәне Чинәдә Ғәрби Тсзини сулолә һакимијәтәдә беәдә, буддистә әсәрон бә чини зывон тәрҹумә кардәкәсон дыләдә чокәс парфијәвыж һестбе, секәс согдијәвыж, дыкәс кучивыжә тохар ијән икәс хотәвыж. Әвон пегордынишоне бә Чини зывон вејнә буддистә китобон, демијән фактик ношоне чы Чини буддизми бәнәчә.
Чини буддизми номдорә нидерландыжә тәдғығоткор Ерик-Јан Тсјурхер бә жыго гыләј нәтиҹә омә ки, бә “буддизми бә Чин транзити нејтралә зонә” быә Шәрғи Тыркистон буддизми ныфузыш кардәбе Шәрғи Ирони зәминоно.
Чиныжә буддистә монах, VII әсри алим-философ Сјуантсзан, ыштә нубәдә, тәсдығ кардејдәбе ки, буддизм певыло бе Шәрғи Тыркистонәдә Һындистоно, де Ғәрәкоруми гәволон воситә. Пешони Ғәрәкоруми ројсә окардышоне чандә гылә буддистә тәсвирон ијән ҹо-ҹо зывононәдә нывыштә быә китобәон.
Алмани алим Фалтер Бруно Һеннинги ијән Данимаркә алим Јакоб Асмуссени әсәронәдә әвон ғејд кардәшоне парфијәзывонинә манихејон де буддистон ијән дечәвон практирә ијән санскритә зывононәдә нывыштә быә әсәрон танышәти һәхәдә. Чә ҹумләо, Һеннинг ғејд кардејдә ки, согдијәвыжон јаанки, камику чәвон и поә манихејә ваизон чәвон дыләдә пәјдо бејсә веј бәнав буддистбин.
Хысуси ғејд лозиме кардеј ки, Тохарыстонәдә быә Әҹинтәпәдә, Ғәләи-Кофирниганәдә ијән ҹо выронәдә пәјдо кардә быән кали буддистә абидон. Сјуан-тсзан хәбә дојдә ки, VII—VIII әсронәдә веј-вејә буддистә мәбәдон, һәмән зумандә манихејә иҹмо һестбин әјо, әве чы дыглә дини тәрәфдорон арәдә пебемонон даими ијән ғырс быәнинбин.
Ғејд кардеј мыһуме ки, де буддизми бә иҹо певыло бејдәбин һәмән буддистә ајинә архитектурә умуми принсипон. Жыго ки, мәсәлән, де һындә миссионерон иҹо бә Ғәдимә Ирон омәј буддистә виһара-сангхарамә (мәбәди), јәне ноғә ијән сәпезәминә мәбәди идејә. Шәһр Термезәдә – Ғәрәтәпәдә ијән Фәјазтәпәдә — мәлуме ноғә буддистә мәбәди комплекс. Чокнә ки ғејдымон карде, буддистә мәбәдон ошко кардә быән һәмән Әҹинтәпәдә ијән Ғәләји-Кофирниганәдә.
Һар гылә мәбәд иборәтбе иглә јаанки ды-сеглә ныможгоо (чајтја) ијән монахон жијә мәнзылоно. Стандартә вихарачаргулә формәдәбе. Һындә буддистә вихарон гырд мандејдәбин бә Бактријәдә быә буддистә ноғә мәбәдон.
Бамиани вадијәдә быә буддистә мәбәди комплекс ән мәшһурә ноғә мәбәдон гыләјније. Тәғрибән чәмә ерә 630-нә сори бә Бамиан сәфә кардә Чини сәјоһәткор Сјуан Тсзани тәсвирыш кардә һәм сәпо мандә дыглә Буддә, һәмән чәвонсә хәјли дијәроәдә быә дыглә буддистә мәбәд, бә мәбәдонәдә быә тәғрибән и һәзо фут
дырози олхартә Буддә һејкәл. Һәмән пәјдошон кардә товоли сәпе нывыштә быә буддистә мәтни фрагментон. 2001-нә сори талибон рыжнишоне нәһәнгә бамианә Буддә һејкәлон.
Деми паралел овҹ кардејдәбе сәпезәмини ғәдимә Ирони буддистә архитектурә. Мымкуне ки, чәј сохтејәдә сыфтәнә мәрһәлонәдә иштирок кардејдәбин һындә мемарон. Әмма Ғәдимә Ирони буддистә архитектурә тәкомул шә дештә спесифик рој. Ејни вахтәдә сохтә бин тожә типон ијән планин карде нахшон. Мәсәлән, Әҹинтәпәдә пәјдо кардә бин бо Һындистони буддистә архитектурә сәҹијјәви ныбыә чохајванә композисијә.
Б.Ј. Стависки ғејд кардејдә ки, Ғәрәтәпәдә ијән Фәјазтәпәдә пәјдо быә һындә китобәонәдә нывыштә быә термин vihāra бо Мијонә Асијә буддистә мәбәдон тәјин кардеј игләлијә сәростә ифодәје.
Ғәрби Иронәдә, јәне есәтнә Ирони Ислами Республикә марзонәдә буддизм, мәвужи, геш-геши певыло быәныбе, чумчыко бә Буддә ситојиши соф-ошкоә ризон тосә есә пәјдо быәнин ијо. Әмма Ирони кобәсони-ғәрби вилојәт Атропатени топонимијәдә гыләј вырә һесте, бәј вотејдән Фәрхар. Фәрхар ғәдимә һындә вихара сыхани ујғун кардә быә формәје, әв ифодә кардејдә буддистә мәбәди. Јәне, бы выронәдә һукман кејнәсә быән буддистә мәбәдон.
Есә Озбәкистони зәминәдә быә мәшһур шәһр Бухарә номән ифодә кардејдә буддистә мәбәди, чәј ришән бешејдә бә һәмон ғәдимә һындә сыхани.
Мылхәс, буддизми ирси әмә мышоһидә кардејдәмон мысылмонә Иронәдән. Че Буддә ном јодо беныше ислами бы зәминонәдә певыло бе бәпештән. Ирони ијән тоҹики поезијәдә мандә сыхан “бут” (Буддә). Толышонән бәј вотејдән “быт”. Х әсрику жыгошә тосә чәмә есәтнә ружон ә сыхан быти мәно дојдә, лирик поезијәдә есә бој жәго вотејдән бә речинә кинә, бә пәвәндијә кинә. Кали алимон жыго һисоб кардејдән ки, буддизми јолә тәсирыш нишо доә һәмән бә һәрәғашә суфизми идеологијә ијән практикә. Али ислами тәдриси мыәссисон – мәдрәсон пәјдо бин Х әсрәдә Шәрғи Ирони зәминонәдә, әвонән әлоғодорбин де буддистә мәбәдон.
Әмма ислами дәкыштыше буддизм, чумчыко буддистон мәнсуб ныбин бә әһли-китоби. Ислами нәзәрәдә буддистон бытпәрәстин, әве тәғиб кардејдәбин әвони.
Һәлбәттә, һестин ғәдимә Иронәдә буддизми певыло бе һәхәдә чандә гылә соф-ошкоә тарыхи фактон, әмма, де һәјфи ки, иглә бәрномә чарчивәдә әмә пехәвије әзынимон бәчәвон һәммәј. Интаси, вәомәдә әмә Авшуми Рој динон һәхәдә гәп жәјәдә, сәнибәтон обәгардемон чы мывзу сәпе.
Сәломәт бымандән! Тосә омә молағатон!
Ксенjа Шереметjевә

Источник: https://www.youtube.com/watch?v=1m3uz8hgNSA

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>