«

»

Янв 07

Ләзгијон

Чымы азизон! Ымруж гәп бәжем бошмә чәмә гыләј незә һамсијә бумијә хәлғи, јәне ләзгијон һәхәдә.
Ләзгијон – чәмә региони ән ғәдимә бумијә хәлғон гыләјнин. Әвон јолә ролышон быә чы Зағафғазијә ијән Кобәсони Ғафғази сијоси сохтемонәдә, региони иғтысоди, мәнәви ијән мәдәни овҹәдә. Чы ләзгијон дәдә-бобон Ғафғази шәрғәдә, Ғафғази Албанијә зәминонәдә жијә, һәм бә зывони, һәмән мәдәнијәти горәнә бәјәнды незә хәлғон быән. Сензәминә әсри иминә поәку жыгошә сәвононәдә раст оме бедә термин Ләзгистон де термин “Ләзгистони әмирон” иҹо.
Сензә-чордәминә әсрон јодәдә мандән де хәзәрон, ғыпчәғон ијән монғолон бәчәмә регион кардә һуррәҹон. Пеш татари-монғоли һуррәҹи чордә-һәждәминә әсрон дыләдә Ғафғаз чандә кәрә егыније чы тыркон јаанки ироныжон һакимијәти жијәдә. Һәждәминә әсрәдә чы Һоҹи Давуд Мушкурски јолјәти жијәдә ләзгијә хәлғон милли-озоди ҹанги рост бе нәтиҹәдә выртивыло кардә бин Надир шаһи сәрдорәти жијәдә ироныжә ләшғәрон, демијән фактик огәтә бе Ирони експансијә. Һәждәминә әсри мијонәдә ләзгизывонинә хәлғон жијә зәминонәдә бә мәјдон бешин сәбәсожә ханәтијон, озодә ҹәмјәтон. Бо һәждәминә әсри охој бәбе воте ки, һәмә феодалон сәрәсәјн ки, Русијә зумандә ијән етибојнә пеште боәвон, әве әвон дастпочә бин ки, ғојм быкән деәј ыштә мыносибәтон. И һәзо һәштса дыминә сорику тосә и һәзо һәштса чоминә сори вејнә ханәтијон, чә ҹумләонән ләзги ханәтијон ғәбулышон карде Русијә тәбәәти.
ССРИ выло бе бәпештә ләзгијон бәштә иродә вәјнә мандин дыглә ҹо-ҹо довләтон тәркибәдә. Чы һајми ијән кобәсони ләзгијон мијонәдә ношоне сахтә марз.
Һалијәдә ләзгијә хәлғ иборәте тәғрибән јонзә гылә незә авлодә хәлғонку. Сывој ләзгијон, бәвон аидин һәмән ләзгизывонинә табасараныжон, рутулон, агулон, сахурон, удинон, крызон, будухон, арчинон, хынәлығон ијән хапутон. Ләзгијон ијән ләзгизывонинә хәлғон гырдәҹәл жиједән Деғыстони да гылә инзиботи рәјонәдә: Агуләдә, Ахтыјәдә, Дәрбәндәдә, Курахәдә, Мәһәррәмкәндәдә, Табасаранәдә, Хивә`дә, һәмчинин шәһрон Маһачғәләдә, Каспијскәдә, Дәрбәндәдә ијән ҹо выронәдә.
Ләзгизывонинә хәлғон певыло быә зәминон умуми мәзә чы Деғыстони зәминон сивы чо фаизи тәшкил кардедә.
Озорбојҹони республикәдә ләзгијон жиједән әсосән рәјон Еусарәдә, Ғубадә, Хачмазәдә, Шамахијәдә, Исмајиллијәдә, Гојчајәдә, Ғәбәләдә, Закаталәдә, Балакәнәдә ијән Боку ијән Сумгәјитәдә.
Ләзгијон вејни мәнсубин бә ислами сыннијә тәриғәти Шафеи мәзһәби, кали гылонән бә Һәнәфи мәзһәби. Әлејдә вырә гәтедән Докузпарин рәјони ди Мискинҹи сәбәсоон, әвон Ҹәфәри шиән.
Ләзгијон әнәнәви машон ымонин: каштевонәти – әовн пероснедән ҹәв, гандым, арзын, мәкә, бырз, донинә тахылон), панијонәдә молдоәти ијән бандонәдә молдоәти, огәтедән әсосән пәс, һәмчинин быз, мол-мәлә. Чәвон зымыстонә обон әсосән бедән Кобәсони Озорбојҹонәдә.
Ләзгијон дыләдә веј певыло быә сәнәт холчәвонәтије. Ләзгијә холчон мәшһурин Ләзгистони марзон бә тонәдә.
Маһне фолклорәдә мәркәзи вырә гәтедә лирикә рахси маһнејон, чәвон һестышоне дәвәшә инструментал пәрдисон. Хәлғи нәҹимәсәнәтијән ыштә әксыш пәјдо кардә рахсонәдә, чә ҹумләо Ғафғази хәлғон дыләдә певыло быә мәшһур “Ләзгинкәдә”.
Чы ләзги фолклори мәшһурә абидә ғәһрәмонә дастон “Шарвили”је. Әв бәмә рәсә нәсри ијән нәзми вәслонәдә. Нонзәминә әсрәдә чы ләзги әдәбијоти классик Јетим Емин быә. Чә вахти номдорә нымојәндон дыләдә һәмчинин ҹо бәбе карде Мәло Нури, Хпеҹ Ғырбони, Сејфулла Курахски, Һоҹи Ахтынски ијән ҹо кәсон. Вистминә әсри сыфтәдә бинош кардә бәштә офәјемони шаир-ашығ Сулејман Сталски. Горки вотедәбе бәј “Вистминә әсри Һомер”. Әј дештә офәјемони ростыш кардә фолклор бә әдәбијоти фајә, гәнҹиныш кардә әв де жимони ғабилјәтинә әнәнәви формон.
Ләзги зывон аиде бә Кобәсони Ғафғази зывонә хыјзонә Нахи-Деғыстони групи Ләзги нимәгрупи. Әв ҹо бедә бә сеглә шивә: Кури, Самур ијән Ғубә. И һәзо нәвса пенҹминә сори Чари һукмәт һәвур-һәвурыш карде ки, бысохты ләзгијон нывыштәј чы барон Услари тәртиб кардә системи базә кутисә. Бы чарчивәдә чап кардә бе “Ғыронәдә номышон гәтә быә һәшт гылә пејғәмбәри тарых”, и һәзо јонзәминә соријән чапо беше “Кури әлифбо”. Әмма беовандәти гәтышоне ым ҹәһдон. И һәзо нәвса висты һәштминә сори әвон ғәбул кардышоне Латыни әлифбо, әмма и һәзо сивы һәштминә сори ғәбул бе Кирили әлифбо, әјән һежо око дојдән тосә есә.
Веј чәтине чы ләзгијон һәғиғи ашмарди тәјин карде. Мымкуне ки, әвон и милјон нимисә вејин. Ләзгијон ән јолә кобәсони Ғафғази хәлғон гыләјнин, чәвон сәбәсо быә зәминон поә бин бә ды вырә ССРИ выло бе бәпештә һәм зәмини мәноәдә, һәмән чәвон ашмарди нохтеји-нәзәро. Интаси вахт ше-ше ләзгијон ашмард хәјли ве бе Русијәдә, чә ҹумләо Деғыстонәдә.
Чыми ән јолә сәбәб һамсијә Озорбојҹоно бә Деғыстон куч кардә ләзгијонин. Озорбојҹонәдә жимони фајә сару бе, бә мәхлоғи сосиал дастәки саһәдә гырд беетиноәти, бә ләзгијон, һәмән чы зәмини ҹо бынәјнә хәлғон бурократә ассимилјасијә вардә бекардә шовинистә довләти сијосәти нәтиҹәдә чәвон песохтә “озорбојҹоныж” нывыште, чы мәмурон сәрбәсәр певыло быә коррупсијә ијән ҹо проблемон һыҹубәто ләзгијон мәҹбур мандедән куч быкән Озорбојҹоно, иминә нубәдә, бә Деғыстон.
Сывој Деғыстони ијән Озорбојҹони республикә, ләзгијон һәмчинин жиједән Ғазәхстонәдә, Узбәкистонәдә, Ғырғызстонәдә, Тыркмәнистонәдә ијән чы навконә ССРИ кали ҹо республиконәдә.
Ымһа, чымы азизон, чымы зынәјку, хәјли мәлумотым дој бәшмә чәмә һамсијә бынәјнә хәлғ ләзгијон һәхәдә. Сәломәт бымандән! Хыдо комәгон быбу!
Лејла Додо

Источник: https://www.youtube.com/watch?v=kTIQ1-A-_Tg

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>