«

»

Янв 05

Оғузон

Оғузон, ја ғузон, тыркә-оғузон мијонә әсронәдә жијә тыркә тобјонин. Әвон тосә јонзәминә әсри жијән чы Мәркәзи Асијә ијән Монғолстони бијобононәдә. Оғузон ном иминә кәрә кәшә быә бә шәшминә әсри аид, Чинәдә быә ру Барлыки жапонәдә пәјдо быә гыләј китобә`дә. Гыләј ҹывонә пәһливони сәногонә сығисә нывыштә быә мәтн иборәте чо сыхано: “јоз Јиген Алп Туран”, јәне “бәчымы боәзо пәһливон Турани”.
Оғузон әнкә бобо һисоб бедә Оғуз-хаган. Академик Бартолд жыго һисоб кардедәбе ки, шәшминә әсрәдә оғузон и кардышоне һәмә тыркә тобјон Чиникуш гәтә тосә Сијо дыјо иглә кучәријә империјәдә. Чәвон әсос мышғолот молдорәтибе.
Оғузә сәлҹугон бә Шәрғи Зағафғазијә ијән Кобәсони-Ғәрби Ирон оме бино бе јонзә-донзәминә әсронку. Нәтиҹәдә тырк бе чә вырон мәхлоғи хәјли һиссә.
Бә оғузон, һәнијән дырыст бывотомон, бәчәвон лидер Оғуз Хагани шәрәф Узбекистонәдә һесте гыләј шәһр. “Озбәк” сыхани ыштән офәјә Оғуз Беки, јәне Оғуз Хагани номо.
Алимон жыго һисоб кардедән ки, оғузон бә дәрһәл рәсән Наварали бијобононәдә чы һунон де һәмон зәминон бумијә угорә ијән сарматә тобјон умжән гыније нәтиҹәдә.
Бә тарыхи сәһнә оғузон бешин чы Хәзәри хаганәти вассалон ғәзинә. Чәвон иминә “тарыхи” ко әвбе ки, әвон дәкыштышоне печенегон Ғәрби Казахыстоно бә Дони бијобонон һәштминә әсри охојәдә. Чы оғузон ым поә Русәдә мәшһур бе бәнә торкон ғәзинә.
Нәвминә әсри дыминә поәдә чы Сыр-Дәрја оғузон дыләдә ҹидди рыхнә егыније де әһоли и поә ислами ғәбул карде әлоғодор. Жыго мәлум бедә ки, ым һодисә һәмән сәбәб бе бә һыкмдор Әли Хани ијән сәркәрдә Сәлҹуги арәдә дышменәти. Чы рыхнон нәтиҹә әв бе ки, Сәлҹугон кучышон карде бә Ирон. Ым һәмон сәлҹугонбин ки, хәјли бәпештә мысылмонә империјәшон сохтәбе Нави Асијәдә. Оғузон и поә манде Мијонә Асијәдә, әвон ыштә тәсирышон нишо дој бә тыркмәнә хәлғи етногенези.
Даминә әсри иминә поәдә оғузон жиједәбин Сыр-Дәрја бијобононәдә ијән Кәрәҹуки шәһрон Фәраб ијән Сајрамәдә. Ҹоғрафијәшынос Истәхри, Ибн-Хајкал ијән сәвон “Һудуд-әл-аләм” хәбә дојдән ки, оғузон мәзон певыло бедәбин Каспи дыјоку бә ғәрб ијән шәһр Ургәнҹику бә һајм тосә Бухарә ијән шәрғәдә быә шәһр Сабрани.
Даминә әсрәдә оғузон ҹо гыләј поә миграсијәшон карде бә һајми-шәрғ, мыждыри ғәзинә хыдмәтышон карде бә чә вырон Сәманијон ијән Ғәрәханијон һыкмдорон. Әмма чы довләтон зәифәтику истифодә кардә оғузон ғыјомышон рост карде, сохтышоне Ғәзнәвијон ијән Сәлҹугон довләтон. Практик сурәтәдә һәмә Незә Шәрғи гәтә оғузон, демијән исботышон карде ки, һәммәјсә зуманде чәвон жимони ғабилјәт.
Чы Сыр-Дәрја оғузон довләтәдә әлејдә ролыш һестбе ләшғәри сәрдори. Әвон вотедәбин бәј сјубаши. Чини зывоно тәрҹумәдә “су” мәно “сәрбозе, һәрбкоре, ләшғәре”, “баш” сыханән толыши зывонәдә “сәје”. Сјубаши тоно шурә һестбе. Бәј дахилбин дыждә әсылзодон нымојәндон. Оғузә ләшғәрон сәрдорон һежо мыдохилә кардедәбин бә мәмләкәти сијоси коон, веј вахти бешедәбин бә довләти јоли вәјнә.
Чә зәмони һодисон ијән чы кучәријон жимони инкишофи умуми ғануниујғунәти әвбе ки, һәмә тобјон битов һоләдә куч кардедәныбин. Һар сәфә куч карде бәпештә, чы тобјә и поә умжән гынедәбе де һәмон вырәј мәхлоғи. Есә бој, тожә зәминонәдә һар вахти бедәбин ҹурбәҹурә хәлғон мандәјон, чәвон и поә табе бедәбе бә гәтымкорон. Чандә әсрон дырози тыркә етносон де ҹо хәлғон умжән гынијеку иборәт бефосилә просес шедәбе. Һәлә тосә Оғузи довләти выло бе чы оғузон и поә, пешы бәвон “уз” вотедәбин, мијонтобјә мәрәшулон һыҹубәто кучышон карде бә Кобәсони Сијо дыјо зәминон.
Һәштса һәшто нәвминә сори узон-оғузон ијән хәзәрон дәмандин бо печенегон дәкыште. Чәвон зәминон әсоси етиборән гәтым кардедәбин узон. Сыр-Дәрја жапонәдә мандә печенегон ассимилјасијә бин бәнә узон-оғузон ғәзинә. Жыгонә бино бе чы гагаузон етногенез. Әвон пешы бин Балканон спесифик тыркә хәлғ. Јонзәминә әсри иминә ғәринәдә чы узон и дастә сәбәсо бе Сијо дыјо кобәсони зәминонәдә. Әвон де зубәзу ијән бә нәһәнгә ғырбонон һисоб оваштин бә Волгә ростә жапә. “Ислами енсиклопедијә” мыәллифон тәсдығ кардедән ки, узон бәпештә бә Кобәсони Сијо дыјо зәминон һежо һәмон и һәзо пенҹо чоминә сори омәјн кыпчагонән.
Кучәријә тыркон далғәвари һәрәкәт кардедәбин. Сыр-Дәрја марзонку кәноәдә жијә хәлғон веј вахти око дојдәбин әвони бәштә мәнофејон мывофиғ. Мәлуме ки, мәсәлән, нәвса һәшто пенҹминә сори бә Волгә-Камә булғарон һыҹум кардә кнјаз Иминә Владимири ләшғәрон тәркибәдә узон һестбин. УРуси тарыхнывышт Карамзин нывыштедә ки, узон, јәне торкон кучышон карде бә Русијә һајми-шәрғи марзон. Әв нывыштедәбе ки, печенегонән жәго куч кардедәбин.
Чы Сыр-Дәрја молдорә оғузон пероснедәбин гуждә-шыиә мол-мәлә. Кучәријон пәс ијән дәвә огәтедәбин. Аспәвонәти чәвон ән јолә мышғолотбе. Бијобони аспон һәм пуртовбин, һәмән чок витедәбин бә дијәроә мәсофон. Әве әвони геш-геши око дојдәбин тыркон ҹанги вахтәдә ијән вәшјәнә һәјвонон нечи кардеәдә. Оғузон һәмән пероснедәбин витә аспон.
Кали выронәдә оғузон мышғол бедәбин де каштевонәти. Оғузон вотедәбин бә каштевонон “тарыгчи”. Ғәдимә тыркон зывонәдә “тарыг” вотедәбин бә гандыми. Каштевонәти кардедәбин ә оғузон ки, әвон гин кардәшонбе ыштә мол-мәлә ијән әмлок. Әвон һәмән мышғол бедәбин де сәнәткоәти.
“Оғуз” сыхани етимологијә веј мыбоһисәјнә мәсәләје. Кали алимон вотедән ки, чы сыхани бынә “ок” сыхане, чәј мәноән “ти”је јаанки “тобјә”је, “уз” сыханән ҹәмәти нишо доә суффиксе.
Ҹо алимон нывыштедән ки, чә сыхани бынә “ак”, јәне “сипи” сыхане, чәј мәноән “әсылзодә”је, “уз” сыханән ғәдимә термине, мымкуне ки, чәј мәно “одәм” јаанки “одәмон”е. Веј вахти ијәнды әвәәз кардә “ир” ја “әр” сыхани мәноән “одәм, мерде”. Ҹурбәҹурә тыркә тобјон геш-геши око дојдән ым сыханон.
Лев Гумилјов, есә бој, нывыштедә ки, оғуз сыхани мәно “о гызе”, јәне “ә кинә”. Әв нывыштедә ки, оғузон тобјонәдә тожә бә дынјо омә әғылон пәон мыәјјән бедәныбе карде. Әве әвони мыәјјән кардедәбин дечәвон моә. “О гыз”, јәне “чә жени” әғыл.
Оғузә зывонон чы тыркә зывонон һајми-ғәрби оғузә нимәгрупи зывононин. Тыркон дыләдә ән веј тыркә зывонәдә гәп жә тобјон әвонин. Чә групи есәтнә зәмонәдә ән јолә нымојәндон Анәдоли тыркон ијән Озорбојҹони тыркон зывоне.
Freetalyshistan.com

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>