«

»

Янв 04

Толышә зывонәдә чоглә «si»

Чымы азизон!
Бы незони чәмә Телевизијә студијәдә чәмә сипириши гәпыш жәј чәмә зывони гәнҹинәти ијән мыәммојнәти һәхәдә. Бәвәдә әј гыләј мисалыш варде. Воте, чәмә зывонәдә ејни сыхан ифодә зынедә карде һич бәјәнды нымандә чандә гылә мәфһуми.
Аз ки зывоншыносим, шымә чок зынедәшон. Изоһым карде боәј ки, дынјо веј зывононәдә һестин жыго сыханон. Омоним вотедән бәвон. Синонимонку чәвон фәрғ һежо бымәдәј. Синонимон бә сыханон вотедәмон ки, ҹо-ҹо сыханон ифодә кардедән ејни објекти јаанки чиј, чәвон мәнон ејнин бәјәнды.
Бәвәдә чәмә сипириши мисалыш варде толышә зывонәдә быә чоглә sī сыхан. Чәвон һар гыләјни ифодә кардедә ҹо-ҹо чијон: 1) си – уруси «чеснок», 2) си – «тридцать», 3) си – «сытый», 3) тымони «си» — «поперечная палка с отверстиями в станке для плетения циновок».
«Һа, чокнәј боты, Лејла Додо, — сипириши вотыше бәмы. — Ты чокнә изоһ бәкардеш ымони? Бәгәм ымон чәјку хәбә дојдәнин ки, чәмә зывонәдә вағе быән кали просесон ки, ым сыханон бә әмәл омән нәтиҹәдә? Бәгәм чәмә зывонәдә сыхан ками кардедәбе ки, бычымон һар гыләјни гыләј ҹо ном бынән?»
Аз изоһым карде бо сипириши омонимон бә мәјдон оме сәбәбон. Вотыме ки, зывони озавзије просесәдә, дасти кали фонетик һодисон, кејнәсә ејни мәно доә сыханон мандејдән бәјәнды. Охо есә чәмә зывонәдә быә “си” сыханон һар гыләјни праформә, јәне ғәдимә формә бешедә бә ҹо-ҹо сыханон. Әмма аз чы праформон ыштәни әзыним изоһ карде, чумчыко иранист-компаративист ним, де мығојисәјнә иронә зывоншыносәти мышғол ним. “Мамуле, быпарсән ыштә бы незони Алманијәо омә дустику, — вотыме бәј. – Әв жәго чијон мытәхәссисе”.
Сипириш бә хышм омәј, вотыше: “Рост вотедәш, хосә Лејла Додо! Ымруж чымы сијосәти ком ни! Аз есә дәвәт бәкардем ыштә дустә алмани бә студијә!” И саати бәдигә гыләј сипијәришә мерд дәше бәчымы кабинет. Әвон дастбәгиј бин дечәмә сипириши. Әмма сипириши, жыбызын, јодош бекарде зывон, дәманде деәј сијосәти һәхәдә, чәмә толышон гырдо-кәно вағе быә һодисон һәхәдә бо гәп жәј. Аз ҹигәм карде, бәчәј јодым варде ки, зывони һәхәдә парсе лозиме. Ришинә әҹнәби бығәсырәјыш карде, чәјо вотыше: “Әве ки аз һежо веј пијејдәме толышон! Ым хәлғ һар чијәдә нәведә бо езотерикә, һар чијәдә виндедә нијонијә мәно, Илаһи мәно! Чымы зынәјку, чыми ыштән һежо һачәре бо толыши руфи ијән есә Толышстонәдә шә просесон мәно сәрәсеро! Одәм ки һар чијәдә бо мәно нәведә, ты демијән мыһокимә кардедәш де әбәдијәти категоријон, сыбут кардедәш ки, әмә фани нимон, мывәғғәти нимон! Әв ки манде бәшмә вотә чоглә “си” сыхани, рост вотедә Лејла Додо, чәвон һар гыләјни бә әмәл омә ҹо-ҹо сыханоно. Һовсәлә быкән. Есә бәвотем бәшмә чәвон һәхәдә”.
Чәјо әј идомәш карде бәштә сыхани: “Һа, чымы азизон, “чесноки” мәноәдә чәмә око доә “си” бә әмәл омә ғәдимә Ирони зывонәдә быә *θigra- “тәвән” сыханику, тикәјән дырыст бывотом, Ғәрби Ирони зывонәдә ғәдимијәдә око доә быә *sigra- сыханику. Чә сыхани охојәдә омә сәдо –r бәчәмә зывони фонетикә ғанунон мывофиғ егынијә, мандә «си». “Тридцать» мәноәдә чәмә око доә «си» бешедә бә ғәдимә Ирони зывонәдә быә *θraya— сыханику. Ә сыхан фарси зывонәдән мандә бәнә “си”. Ымән мәлуме ки, — профессори бығәсырәјыш карде, — толыши зывонәдә быә ым “си” чы зывони сыхан ни, толышон пегәтәшоне әв фарси зывоно. Чымы шәкым ни ки, дыса-сеса сор бәнав толышон бы ашмарди вотәшоне hrē. Ғәдимә парфијә зывонәдә ијән чәмә толышон авлодә хәлғ, дејләмон певатмонон зазон зывонәдә есән жыго вотедән.
Сипириши һовсәлә нырәсәј, парсәј чәјку: «Бәс лузи си бе мәноәдә чәмә око доә сыхан «си» чыконҹоје?»
Профессори вотыше: «Әв бешедә бә Ғәдимә Ирони зывонәдә быә *sagra— сыхани. Классикә фарси зывонәдә әв мандә sēr формәдә, есәтнә фарси зывонәдә есә бој бәј вотедән sīr. Ымијән бывотым ки, навконә толышә зывонәдән sīr быә ым сыхан. Ијоән –r егынијә, манә «си».
Әв ки манде бә тымони си, ијо мәсәлә тикәј кафте, вотыше профессори. Чы сыхани бынә бәзне беше бә ғәдимә Ирони зывонәдә быә *spā- сыхани. Ә сыхан мандә фарси зывонәдә бәнә farasp – сыхани. Јаанки ым сыхан бәзне беше бә ғәдимә Ирони зывонәдә быә *sa(n)d— сыхани. Чәј мәно “чыпније, арыште”је. Әј бәзнемон мығојисә карде һәмән де чәмә зывонәдә быә “сије” сыхани.
Ијоән әј сә кардыше ыштә зывони һәхәдә гәп, ижән дәманде де сипириши сијосәти һәхәдә бо гәп жәј.
Чымы азизон! Профессори вотыше, азән росниме бәшмә! Есән шымә ыштән тәһлил быкән боштә ә сыханон, бунәмон, чы нәтиҹон бекардедәшон!
Сәломәт бымандән! Хыдо комәгон быбу!
Лејла Додо

Источник:https://www.youtube.com/watch?v=KZJmrcVOMWQ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>