«

»

Янв 02

ҺӘМӘЖЕНОН

Чымы азизон!
Чымы ымружнә гәп һәмәженон һәхәдәј. Ғәдимә јунанон мифологијәдә һәмәженон бә хәлғи вотедәбин ки, әвон иборәтин әнҹәх женонку. Ым женон ыштә чаричә сәрдорәти жијәдә бә һуррәҹон бешедән. Ғәдимә әјомонәдә ым женон сохтәшоне боштә гыләј ҹангтәләбә довләт.
Чандә гылә фәрзијон һестин чы женон тобјә номи мәншә һәхәдә. Әмма чәвон дыләдә бә һәғиғәти һәммәјсә вејә фәрзијә ыме ки, ым сыханышон пегәтә јунани зывонәдә быә “а-мадзонес” сыхано, чыми мәноән “бесинә”, “бепыштоне”. Ым сыхани око дојдән “ади женонку фәрғин” мәноәдә. Ғәдимә јунанә мифологијәдә жыго вотедән ки, һичмәсә, лап әғыләтиҹо осутедәбин чы һәмәженон ростә синә ки, быдә боәвон роһат быбу кәмоно ти ғанде. Ыштә нәсли идомә кардеро һәмәженон бә ҹинси әлоғә дәшедәбин де ҹо тобјоно быә мердон. Әвон боштә огәтедәбин бә дынјо омә кинон, әмма зоон ја вығандедәбин бә мерди тобјә јаанки кыштедәбин әвони.
Чымы азизон! Шымә зынәнишон ки, есәтнә толышә зывонәдә һесте “һәмәженон” сыхан. Мәрағине ки, Лики ди Рәзго тоно тосә есә һесте гыләј ғәдимә ғәбыстон, бәј вотедән “Һәмәженон ғәбыстон”. Де һәјфи ки, дынјо алимон бехәбән чы мәсәләку. Чымы зынәјку, чәмә ымружнә бәрномә бәпештә елми мәронәдә бәзнен чыми һәхәдә, ымән, еһтимолән, сәбәб бәбе ки, һәм чы һодисә ыштәни, һәмән чы сыхани мәншә һәхәдә тожә фәрзијон бешун бә мијон.
Һәмәженон һәхәдә иминә мәләмутон бәмә раст омедән ғәдимә јунанә тарыхнывыштон әсәронәдә. Мәсәлән, Диодор Сиҹилијски нывыштедәбе ки, һәмәженон жиједәбин сәбәсоә дыјо кәноәдә, јәне бә еллинон мәлум быә зәминон бә тонәдә. Чәмә ерә чоса пенҹоминә сорәдә бә кобәсони Сијо дыјо зәминон сәфә карде бәпештә Һеродоти нывыштәше чочинә һәмәженон тобјә һәхәдә миф. Әв нывыштедәбе ки, ым женон асписә нәведәбин бијобонәдә, һәмән мәрдонә ҹанг кардедәбин, ти ғандедәбин.
Антик әфсонон ијән ғәдимә тарыхнывыштон мәлумотон вотедән ки, һәмәженон иштирок кардәшонбе Тројә ҹангәдә, де киммеријәвыжон иҹо варид быәбин бә Гәдә Асијә, Тројә ҹанги бәпештә пәјдо быәбин чы скифон зәминонәдә.
Һеродот хәбә дојдә ки, Тројә ҹанги шемо`нәдә чы һәмәженон и поә әсир егыније, јунанон вығандышоне әвон бәштә вәтән сеглә гәмијәдә. Әмма һәмәженон усјон кардышоне, әвон тумәбырышон карде јунанә сәрбозон, сынов жәшоне омәјн бә скифон зәминон, әјо бешин бә дыјо кәно Кремны номәдә гыләј мәнтәғәдә. Әјо әвон дыздишоне чы скифон аспон, авжорбәдаст бин де јунанон силоһон, дәмандин бо кисиб карде скифон мәмләкәти. Скифон хәјли вахт сәнырәсәјн, чы зәвол чәкәј, чыконҹо омәјн ым сәрбозон. Әвон сәрәседәныбин нә чәвон зывони, нә чәвон либоси, әвон һич вахти раст омәныбин де жыго гыләј тобјә. Ыштә ғыввон гырдә карде бәпештә, скифон бә ҹанг дәшин де һәмәженон. Чәвон чәшон бә һәдәғә бешин, виндеәдә ки, женин ым сәрбозон. Жыго рәвојәт кардедән ки, скифон бә әлоғә дәшин де һәмәженон. Де минволијән, тожә гыләј хәлғ – савроматон јаанки сарматон пәјдо бин чы скифон зәминонәдә. Әвон гәп жәјдәбин тәһриф быә скифи зывонәдә. Тарыхнывышт Мавро Орбини ыштә и һәзо шәшса иминә сори чапо бешә “Славјанон мәншә ијән чәвон довләти певыло бе” номәдә китобәдә нывыштедә ки, һәмәженон чы сарматон женонбин, әвон жиједәбин чы Волгә жапонәдә  чы меланхеленон ијән сербон мијонәдә.
Сарматә женон һәғиғәтән ҹанг кардедәбин дештә шујон бә иҹо. Чар Дарә ләшғәрон нез омеәдә бә Скифијә марзон, сарматон вығандышоне бә скифон комәг һәмәженон ләшғәр.быми шојдин чы археологон пәјдо кардә чијон. Әвон чандә кәрә ошкошон кардә чы сарматә женә сәрбозон ғәбонәдә һәрби авжор. Тәсдығ кардедән ым факти һәмән Русијә ијән Ғазахыстони һәммарзә зәминонәдә быә скифә курганонәдә канде вахти пәјдо быә чијон. Һәмчинин жәго ғәбыстонон һестин Ғафғазәдә ијән кобәсони Сијо дыјо зәминонәдә. Әјо женонышон дәкандә де авжори ијән зин-оләти иҹо.  
Јакоб Рејнеггс иминә алиме ки, нывыштәше чәркәзонку быә һәмәженон тарых. Чәвон һәхәдә рәвојәтон нәсыло-бә нәсыл дојдән Ғафғази хәлғон. Бәмә мәлумә Ғафғази әфсонон жыго вотедән: “Чәмә дәдә-бобон Сијо дыјо жапонәдә жимон кардеәдә, әвон ҹанг кардәнин бедәбин де емматчон, јәне де һәмәженә тобјон. Әвон бә вахти жимон кардедәбин банды-кујәдә. Есә бә зәминонәдә жимон кардедән сванон ијән чәркәзон. Әвон һәмчинин гәтым кардышоне һамсијә чоләријон тосә Ахло-Кабаки”.
Әфсонә жыго рәвојәт кардедә ки, һәмәженон жиједәбин Сијо дыјо жапонәдә, чы ру Фермодонти ијән Ириси кәноәдә. Тарыхнывышт А.Б. Снесаренко жыго һисоб кардедә ки, чы һәмәженон жијә зәминон практик сурәтәдә сәпејәнды егынедә де тарыхи Амасијә марзон, һәмән мымкуне ки, ым топоним банде бә һәмон тобјә номи етимологијә. Чәјо һәмәженон һуррәҹ кардедәбин бә Асијә.
Мифоложи әнәнә ғејд кардедә ки, чы һәмәженон “ризон” һестин Евбеку ијән Беотијәку гәтәше, тосә Танаиси ијән Каспи кәно быә зәминонәдә. Плутарх хәбә дојдә ки, һәмәженон жиједән Ғафғази пештәку бә поәдә ки, әв дыроз бедә тосә Һыркони, јәне Каспи дыјо.
Һомер хәбә дојдә чы Беллерофонти ијән фригијәвыжон де һәмәженон ҹангон һәхәдә. Һәнијән бә пешынә әјомон аид рәвојәтонәдә хәбә дојдән чы һәмәженон чаричә, Мәғдони Искәндәри пишвоз кардә Фалестре һәхәдә.
Һәмәженон һәхәдә мифон дахил быән әнҹәх бә епик поезијә не, һәмән әвон предмет быән бо јунани тәсвири нәҹимәсәнәти. Ғәдимә јунанә рәссамон, мәсәлән, рәссам Микон, һејкәлтәрошон Фиди ијән Поликлети тәсвирышон кардә һәмәженон һејкәлонәдә, релјефонәдә ијән шикилонәдә. әвон тәсвир кардедән чы һәмәженон кардә ҹангон. һәмчинин бәмә омән рәсән бә јолә сәнәткоон һејкәлон антик нәзи`рон, бә Галикарнаси релјефон ијән вылдонон сәпе быә тәсвирон.
Иглә јунаон ијән ромәвыжон әнәнон рәвојәт кардедәнин һәмәженон һәхәдә.  Де ҹангтәләбә женон тобјон шә ҹангон һәхәдә мәлумот бәмә мәлумин һәмән, мәсәлән, чы ғәдимә Чини ијән Мисири тарыхо. Иминә һәмәженон тобјон Һајми Әмерикәдә жије һәхәдә мәлумотон һестин бә Колумбијә зәминон һуррәҹонәдә шәхсән иштирок кардә чы Авропә кралә мәмурон мәрузәдә. Мијонә әсрон мәшһур сәјоһәткор Марко поло иддо кардедә ки, әј шәхсән виндәше һәмәженон Асијәдә. 
Испанон ијән португалијәвыжон хәбә дојдәбин Һајми Әмерикәдә быә “һәмәженон довләти” һәхәдә. Ыштә вахтәдә Колумби умутәшбе һиндујонку әнҹәх женон жијә гыләј ләпәки һәхәдә. Әј пијәшбе әсир пегәты чәвон кали кәсон ки, пешы нишо быдә әвони бә Испанијә краличә. Әмма әј нызнәше гәте һәмон ләпәк. Колумби гәмијон нез омеәдә бә һәмон ләпәкон гыләјни жапә, әвон вығандышоне кулос де одәмон, бәштә сәон ләләгон дәжәнә, дастонәдә ти-кәмон гәтә чандә женон бешин незијәдә быә вишәо. Колумби номыш ној бы ләпәки “Виргинијә ләпәкон”, јәне “Мојнон ләпәк”.
Һәмчинин жыго гыләј рәвојәт һесте ки, ружон ружони испанон ғәдәмышон ној бә һәмәженон табе быә, чә вырәј одәмон һәмәженон бәштә комәг сәдо кардә гыләј тобјә зәмин. Һәмәженон ҹангышон карде бә испанон вәјнә иминә рестонәдә, нымојишышон карде јолә мәрдәти ијән һәрби устоәти. Әсир пегәте мымкун ныбе чәвон һич гыләјни. Де һич воситә гәтым карде ныбыә бы мәмләкәти номышон дој “Амазонијә”, јәне “Һәмәженыстон”. Чыјоән бә мәјдон беше ру “Амазонкә”. Бы незони ингилисә алимон тәјинышон карде ки, женон ҹангышон кардәбе һәмән чы ромәвыжон тәрәфәдә есәтнә Јолә Британијә зәминонәдә. Британијәдә чы Ромә ләшғәри тәркибәдә ҹанг кардә дыглә ҹангҹујә жени астон ошко быән чы графәти Камбријә мәнтәғә Бруемејәдә быә ғәбыстонәдә. Ҹо чијонән, ыштә нубәдә, хәбә дојдән ки, чы һәмәженон дастон омән ру Дунај жапонәдә быә, есә бә Австријә, Маҹәрыстон ијән навконә Југославијә дахил быә вилојәтон Норикум, Паннонијә ијән Иллиријәо.
Мәрағине ки, һәмәженон номи гәтедән чы ғәдимә Руси ән сыфтәнә әдәби абидә, хәлғон тәсвир кардә донзәминә әсри сорномә “Зәмони сорон һәхәдә дастонәдә”. Әјо тәсвир кардедән һәмәженон гырд бә антик әнәнон мывофиғ: һәмәженон сәрбозин, шујәшон ни, әнҹәх боштә нәсли идомә кардеро бә ҹинси әлоғә дәшедән де ҹо тобјон мердон, кыштедән корпә зоон, әмма де ғәјғу пероснедән кинон.
Һәмәженон һәхәдә вејнә мәлумотон дахил быәнин бә елм, әмма әвон чокә мывзушон доә бә ҹурбәҹурә жанронәдә нывыштә драмәтургон нывыштә комедијон ијән фаҹион.
Һәмәженон бе-ныбе һәхәдә мәсәлә һәлән дырыст бегули ни. Чәвон еһтимолән жимон кардә һәмә выронәдә пәјдо быән ғәбыстонон, бәвонәдә һестин кәмонон, тијон ијән кендон. Интаси бы ғәбонәдә пәјдо быәнин шымшијон, ҹанги тәвон ијән незә ҹангәдә око доә ҹо авжорон. Һәмчинин ошко кардә быә ғәбонәдә нин мыдофиә авжорон ијән ғалхәнон. Алимон тәсдығ кардедән ки, ым факт чәјку хәбә дојдә ки, женон, һәмчинин нуперәсон, әзнин карде, бино быкән бә ҹанг дијәроә мәсофәо, чәјоән бышун бә әсос ләшғәри, мердоно иборәтә пешт.
Многие сведения об амазонках в науку не вошли, зато дали богатую пищу для творчества  драматургов во всех жанрах — от комедий до трагедий.
Ритор Исократ нывыштедәбе ки, “һәмәженон чанән ҹигәманд быбон, охојәдә мердон мәғлуб кардышоне әвон, чәјоән әвон мәһрум бин һар чијку”.
Һич шәк ни ки, һәмәженон һәхәдә ҹурбәҹурә әнәнонәдә нывыштә быә мифон ијон әфсонон һестышоне ыштә тарыхи зәминә. Мәлуме ки, женон тарыхәдә чандә кәрон авжорбәдаст ҹанг кардәнин быән. Әмма һәмәженон һәхәдә антик мифи һестыше јолә хысусијәт: бәвонәдә женон зыне-зыне имтино кардедән мердон ҹәмјәтику, зыне-зыне сохтедән ыштә халисә женә сәлтәнәти, бо мердон вырә бедәни әјо. Жыго ҹәмјәтон ғејри-тәбии характерәдә бе ғејри-ади чиједәни бә һички.
Мердон ијән женон… Әвон гырд әксин бәјәнды, әмма ејни зәмонәдә жимон әзынин карде бејәнды. Хыдо и кардәше әвон гыләј воһид битови, јәне хыјзони ғәзинә. Ҹәмјәти әнәнәви побастон выло бе, дин-имони ијән мәнәвијоти даршије нәтиәдә одәмон јодо бекардедән һарчи. Чәмә ружонәдә умуми емансипасијә бә мијоныш бекардә гыләј чочинә “мыосирә һәмәжени” култ. Әмма де ҹигә тәсдығ бәбе карде ки, емансипасијә барз кардедәни жени, әксинә, ехроҹ кардедә әј, чумчыко әв бә һәшә жәјдә чәј молјәти, чәј ыштә кәј кијәсәј, хыјзонәдә сулһи ијән меһиббәти нығо дојку иборәтә речинә ијән јолә миссијә.
Гыләјән мәсәлә бывотым бәчәмә толышә ҹывонон: Чәмә хәлғи азизә балон, зоон ијән кинон! Бы һикојә гуш дој бәпештә, ыштән быныштән, но-пегәт быкән дештә. Бәвәдә бәвиндешон ки, чәмә ғәдимә хәлғи ыштә сәбәсожә довләти ныбе гыләј нәтиҹән ыме ки, чәмә хәлғи тарых ијәј чәј гәнҹинә фәрһәнг тосә есә нијони мандә бо дынјо елми ијән алимон! Әве әмә вотедәмон ки, чәмә хәлғи уму бәшмәне: Шымә бәпе баһандән, тәһсил быстәнән, умутән ғәдимә зывонон ијән ғәдимә тарыхон. Әнҹәх бәвәдә шымә бегули бәзнешон карде чәмә хәлғи ғәдимә тарыхи, нишо дој бәзнешон бә дынјо чандә гылә һәғиғәтон! Чы һәғиғәтон гыләјни банде бә һәмәженон! Умутән ым тарыхи, едаштән әј бә ҹәми дынјо!
Сәғбән бә дығғәти горәнә! Толышстони Милли телевизијәдә екранәдә тосә омә виндемонон!
Ксенјә Шереметјевә

Источник: https://www.youtube.com/watch?v=ZLmoOTl1Ex4&t=202s

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>