«

»

Дек 27

Бактријә ирс ијән Виктор Сарианиди

Бактријә (ғәдимә јунани зывонәдә Βακτριανή, ғәдимә фарси зывонәдә Baxtri сыхано пегәтә быә Бактрианә; фарси зывонәдә باختر,بلخ; таҹики зывонәдә Бәлх, Бохтар; озбәки зывонәдә Balx) тарыхән Озбәкистони, Тоҹикистони ијән Әфғаныстони һаммарзә зәминонәдә, һајмәдә Һиндикуши бандәтерә ијән кобсонәдә Фәрғанә вади мијонәдә быә шәрғи Ирони вилојәте. Вахт һестбе мәмләкәти појтахт шәһр Бактрә јаанки Бәлхбе. Бактријәвыжон сыхан кардејдәбин Бактријә зывонәдә, јәне мијонә Ирони зывонәдә. Ым зывон вахт һестбе че Бактријә, Јунани-Бактријә ијән Кушани империјә довләти зывонбе.
Шәрғәдә Бактријә һәммарзбе де Паропамисадон мәмләкәти ијән Гәндәһори, кобәсони-ғәрбәдә де Согди, һајмәдә де Арахозијә, һајми-ғәрбәдә де Һирконстони. Һеродот тәсвир кардејдәбе Бактријә бәнә веј әрбобә гыләј мәмләкәти, әјо һестбе нәһәнгә ғызылә һушә мәдәнон, сыпә то дивинә әнһорә мужонон чәвон гәрдәни кәшејдәбин.
Һәрчәнд ки әнһорә мужонон һәхәдә мәрағинә һикојә чәј песохтә мәсәләје, әмма чәј Бактријә һәхәдә һикојәтәдә һәғиғәтән һесте: чәмә ерәку бәнав II һәзосорәдә есәтнә Әфғаныстони кобәсони вилојәтон зәминонәдә, че Һиндыкуши пештә ијән че Аму-Дәрја чәпә жапә мијонәдә ростијән мывҹудбе барзәовҹинә ијән оржиналә каштевонә мәдәнијәт. Чәмә ерәку бәнав I һәзосорәдә ғудрәтинә Әһәмәнијон империјә гәтымыш карде Бактријә, әмма әв бәвәдән әрбобә ијән озавзијә мәмләкәтбе. Чәмә ерәку бәнав IV әсрәдә Мәғдони Искәндәри тәшкилыш карде шәрғи һуррәҹ, гәтыше Бактријә. 327-нә сори Искәндәр кә бе де Бактријә шаһзодә Роксанә. Есә бој 327-нә сори ым јолә сәркәрдә марде бәпештә чәј гәтә зәминон башпо кардә бин чәј сәһабон (диаходон) арәдә, бәвәдә Бактријә дахил бе бә Селевкијон чарәти тәркиб. Әмма чәмә ерәку бәнав 250-нә сори Бактријә есијәј чәјку, нәтиҹәдә бә әмәл омәј сәбәсожә Јунани-Бактријә чарәти, чәј сәдә ныштејдәбин һәм колонистә еллинон, һәмән бактријәвыжә әсылзодон. Ҹәми са сор умр быкоән, ым довләт демијән жыго әј сохтыше мәдәнијәти ијән әнәнон жәго гыләј умжән ки, әј мыәјјәныш карде чә региони овҹ бә чандә әсрон бә нав. Бандә мәмләкәт Бактријә мәһсулдорә зәминонәдә, гыләј фәрзијә жыго иддо кардејдә ки, чәмә ерәку бәнав VII әсрәдә ваизәти кардејдәбе Зәрдуст, һежо әјоән пәјдо бин чәј иминә тәрәфдорон.
1976-нә сори археолог Виктор Сарианиди бешемоныш карде де тезиси че Бактријә-Маргиани археоложи комплекси мывҹудәти һәхәдә. Әв мывҹуд быә шәрғи Тыркистони, һајми Озбәкистони, кобәсони Әфғаныстони ијән ғәрби Тоҹикистони зәминонәдә чәмә ерәку бәнав XXIII әсрику тосә XVIII әсри, јәне Пакситонәдә де Һынди ијән Ғәдимә Бабили Месопотамијә чарәти ејни вахтәдә. Мәшһур алим жыго һисоб кардејдәбе ки, че сивилизасијә әсос мәркәзон есә Тыркистони марзонәдә быә Гонур-Дәпә, Намазга-Тәпә ијән Алтын Тәпәбе. Ыштә оһилә вахтонәдә, јәне Тыркмәнистонәдә бәштә бә коон бино карде бәпештә чандә сорон бәдигә Виктор Ивановичи бегулиш карде ыштә пешәкорә һиссијотон: Де Ғәрәкуми һушон трактори сәпе һәрәкәт карде-карде, һәлә ҹывонә алим Сарианиди нәвејдәбе потенсиал вырон бо канде ғәдимә Мурғабә делтәдә – бә вырәдә ки, әв мәшһур быәнинбе мәһз бә Гонур тәпә – Маргиани сивилизасијә һисоб. Пешы-пешы алимон номышон ној бы сивилизасијә Ғәдимә Шәрғи дынјо Ојкумен. Әве иминә абидон пәјдо карденҹән һәмән һежо бәвәдә чәвон навәдә мандә коон нәһәнгә мығјоси бәштә чәши вә варденҹән, Виктор Ивановичи, чәј ыштәни вотәјнә, ыштәныш бәбе вотеј оҹиз һисс карде бесәбынә һушон мијонәдә һәмуш быә трактори тоно. Пешы, бәштә нәһәнгә зәһмәти одјәсә алим иддо кардејдәбе ки, Гонур тәпә зәмини димисә иглә вырәје ки, әј ыштәныш гырд бахтәвәр һисс кардәбе әјо…
Сарианиди бегулиш карде Намазга тәпәдә, Алтын тәпәдә, чәјоән Тиллә тәпәдә ијән кали ҹо выронәдә боштә вахти нәһәнгә бинон. Һежо иминә археоложи кандемонон вахти бегули бин бенывыштәјә дизә ғабон, дығатә дизә курон, мысә ијән бырынҹә ғәлибинә ҹонәвон (чәхујон,
шымшијон, овәјнон), гылијә әрәбә моделон. Ошкошон карде јолә әбәротон мандәјон, чәвон арәдә тангә ҹадон. Барзә овҹ кардә дизә сәнәт ијән зәргәрәти хәбә дојдә бә шәһронәдә вејә сәнәткоон бејку. Ошко кардә быә мыһијон ијән ҹо артефактон имкон дојдән жыго фәрз быкәмон ки, әвон мәнсуб быән бә Месопотамијә ијән Һынди вади сивилизасијонку фәрғинә консә бәдии системи. Сывој ыми, че мыһијон гыләјни сәпе быә пиктограмон хәбә дојдән бә мәмләкәтәдә хысуси нывыштәј системи бе һәхәдә. Әмма һәммәјсә ғыјмәтинә археоложи пәјдомон че Бактријә ғызылбе, јәне 1978-нә сори Әфғаныстонәдә, шәһрчә Тиллә тәпәдә че подшон сәрдобон канде вахти пәјдо быә ғызылә мәмулотонбин. 20 һәзосә вејә ғызылә ҹонәвон тәшкил кардејдән че археологон кејнәсә пәјдо кардә ән боһојнә ијән јолә хәзинә. Ым уникалә пәјдомони һәм бә пәјдо быә ғызылә ҹонәвон ашмарди, һәмән бәчәвон тарыхи әһмијәти горәнә веј вахти мығојисә кардејдән де Шлимани пәјдо кардә ғызыли. Чәтин бә ағыл әзни оме ки, че Һындикуши ијән Памири арәдә быә беовә бијобонәдә де Месопотамијә, Мисири, Һындистони ијән чини сивилизасијон мығојисә карде быә озавзијә довләт быә. Дустон веј вахти “Ғәрәкуми шир” вотә Виктор Ивановичи ыштән моәку быә 1929-нә сори Ташкәндәдә, сәш кардә Әлишир Нәвои номәдә Мијонә Асијә Довләти университет, тәләбәти вахтикујән фәол иштирокыш кардә ҹурбәҹурә археоложи комплексон кандемононәдә, чә ҹумләо Тыркмәнистонәдә. 1963-нә сори, бә Москвә куч карде бәпештә, әј мыдофиәш карде бә Тыркмәнистони енеолитә абидон һәср кардә быә диссертасијә, чәј материал дәше бәчәј иминә китоб. Мәһз ым коон, һәмән пешы чәј бардә кандемонон мәшһурышон карде әв дынјоәдә бәнә Бактријә-Маргиани мәдәнијәти иминә кәшф кардәкәси ғәзинә. Ыштә пурмәзмунә елми жимонәдә Сарианиди нывыштәше 30 гыләјсә веј китоб ијән 300 мәғалә, тәлтиф кардә бе де Јунаныстони, Тыркмәнистони ијән Әфғаныстони чандә гылә мыкофотон. Оныгынијә алим, да-да китобон ијән мәғалон мыәллиф, чандә гылә експедисијон иштироккор, бырынҹә зәмони мытәхәссис быә Сарианидишон тәјин карде 1969-нә сори һәмдигә сәвети-әфғани археоложи експедисијә һәмсәдр. “Һар гылә алим орузвони бардејдә ки, пәјдо быкә ым ғызылә хәзинә. Мы пәјдом карде әв ды кәрә”, — вотејдәбе әв бәштә марде кам мандәј.
21 618 гылә ҹонәвә дахил быә Бактријә хәзинә һәмә мәмулотон, әсосән, ғызылбин ијән дим кәшә быә ғыјмәтинә сығонбин. Че мардәкәсон вејлатинә сәрдобә либосонышон дутәбе де мырвори ијән зәринә тоғон. Алимон мыәјјән карде зынәшоне че пуләкон вәзјәт, әве чыми һымһымбәдә реконструксијә кардышоне Тиллә тәпәдә дәфн быәкәсон либосон. Әвон мандејдәбин бә Әһәмәнијон әјоми нымунон. Ымән хәбә дојдәбе Тиллә тәпәдә дәфн быәкәсон бә һаким хыјзони узвон бе һәхәдә нәзәријә рост бејку. Че женон ғәбонәдә һестбин косметикә мәмулотон – сипијә ванә, сурмә, сынҹ, һәмән чини ијән бумијә овәјнон, һындә астә шонә, косметикә ғабон ијән бә мардәкәси ғәб ноә быә хәләтон. Ҹонәвон и поә јунанә-Бактријә мәншәјнбин. Ән нымунәви ијән сәҹијјәви ҹонәвон хәбә дојдән че Бактријә, шәрғи Ирони ијән һәтто һынди ијән Чини әнәнон умжәнәтику. Ымон де ғәрби нымунә тошә быә “Афродитә” һејкәлонин, әмма дими пропорсијон ијо гырд ҹон јунани нымунонсә; бә дастон ијән лынгон певонијә быә “ашиғонә” дастинон ијән побастон; “мығәддәсә кәбини” сәһнон тәсвир кардә јәхәбанд; чәхонәдәш Чини мандәринон тәсвир кардә быә лынгә бандәнон; “һыкмдор де әждәһо” тәсвир кардә быә портретә гијозон… Бә Әфғаныстони експедисијә охој-охојәдә археологон ошко кардә ғәбон гыләјни һич дастышонән ныжәнәј. Пешы-пешони, ыштә мысоһибон гыләјнијәдә Виктор Сарианиди бә јод вардејдәбе ки, чы сәрдобә ҹо-ҹо (һар һоләдә, бә Тиллә тәпәдә пәјдо кардә быә ҹонәвон веј мандә) ҹонәвон пешы пәјдо бин че шәхси коллексионерон ијән антикварон дастәдә. 1980-нә сори Тиллә тәпәдә пәјдо быә ҹонәвон кали гылонышон нымојиш кардовније бо мәхлоғи, әмма чә хәзинә әсос һиссәшон нијо карде че музеј анбоәдә. Мәмләкәтәдә быә нороһатә вәзјәт мәҹбур кардејдәбе һар гылә һәмрәғә шәхси ки, нороһат быбу бо сыфтә бә Кабили музеј тәһвил доә быә Бактријә ғызыли тале. 100 милјон доллар тәғриби ғыјмәтышон ној бә ләл-ҹәвоһироти. Дәвардә әсри 90-нә сорон сыфтәдә Кабили музеј манде тандә ҹангон мәркәзәдә. 1993-нә сори рәкет бә и сә
егыније бә музеј кум, мәһвыш карде һәмән чәј пенә мәртәбә. Музеј виронә манде. 1996-нә сори талибон гәтышоне Кабил, Бактријә ғызыл хәјли вахт гин бе иҹтимоијәти нәзәро, ым сәбәб бе бә ҹурбәҹурә шајион. Вејнә одәмон гымон кардејдәбин ки, хәзинәшон вардә бә ССРИ јаанки талибон кисибышон кардә әв, јаанки овышон кардә, бә даст вардә быә вәсотишон доә бә Талибони. Әмма пешы бегули бе ки, бы фаҹиәви һодисон кам мандә, ән ғыјмәтинә експонатонышон пебахшынијә сеглә вырәдә, һәмән чы хәзинә перохнејәдә хысуси хыдмәтыш быә Әфғаныстони президент Мәһәммәд Нәҹибулла. Иглә 2003-нә сори, де талибон ҹанги бәпештә, Әфғаныстони тожә дашти коон вәзир Абдулла Абдулла бәјоныш карде бә ЈУНЕСКО ки, чы хәзинә мыһофизон мердәти нәтиҹәдә һички гыније нызнәј бә Бактријә ғызыли.
2004-нә сори мајә мангәдә дәвәтышон карде бә Кабил Виктор Сарианиди, әј тәсдығыш карде че бејнәлхәлғ комиссијә һузурәдә че хәзинә һәғиғијәти. Пешы бәштә јод вардејдәбе Виктор Иванович: “сыфтә-сыфтә бекардышоне сејфо тоҹи гыләј елемент – гыл. Ым чымы де чандә вахтон нывиндә, һәмән чәј марде- ја манде нызнә незә одәми виндемонбе. Лап охојәдә мы виндыме ки, әв бәјжије, әв ијој, әв бә чәше тыни”.
2006-нә сори декабрику тосә 2007-нә сори апрели коллексијәшон нымојиш кардовније Парисәдә де “Әфғаныстон, сәнибәтон окардә быә хәзинә” номи. Чәјо әвышон нымојиш кардовније Италијәдә, Нидерландәдә, ӘИШ-дә, Канадәдә, Јолә Британијәдә, Исвечәдә, Норвечәдә, Австралијәдә, ымијән вардыше бә Әфғаныстони будҹә милјон-милјон доллар пул. Әфғаныстони ыштәнәдә есә бој бетәһлукәти нәзәро коллексијә һич вахти нымојиш кардовнијә быәни.
Тарыхи елмон доктор, Деи Линчеи (Италијә) Милли әкәдемијә хариҹи узв, Јунаныстони Антроположи ҹәмјәти узв, Тыркмәнистони Әкәдемијә фәхри әкәдемик (2012) Виктор Иванович Сарианиди жимоно ше 2013-нә сори Москвәдә, 85 синәдә. Әј нез зынә, чандә дасорон дырози деәј иҹо ко кардә дустон ијән һәмкорон рә-рә вотејдәбин ки, һар гылә әһмијәтинә археоложи кәшфонәдә һестин хысуси, бенывыштә ғанунон. “Бәгәм чочин ни ки, — вотејдәбин әвон, — мәһз чә ғәдимә јунанон Ташкәндәдә перәсә певатмони пәјдош карде јунани-Бактријә ғызыл.”
Ксенjа Шереметjевә

Источник: https://www.youtube.com/watch?v=SI6Brk2dCtA&t=1879s

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>