«

»

Дек 16

Шаһномә IV

Че Фирдовси һәммәјсә веј пијә ғәһрәмонон подшо V Бәһрам Гуре ијән Кисраје, јәне I Хосров Әнуширәвоне. Әвон чәј нәзәрәдә подшоәти мыдрикәти ијән әһлихыбирәти символин. Де мәрағинә романтик дырыстәтијон гәнҹине Бәһрами усјон ијән II Кавада Шируе бә хуни һисоб бә тахт беше.
Әрәбон Ирони гәтым карде һәхәдә сыхан шејдә әнҹәх иглә вырәдә, јәне Кәдуси ҹанги һәхәдә гәп жәјәдә (тәғрибән 637-нә сори). Жыгонә, еһанә истисно быкомон кали зәифә һуррәҹон (мәсәлән, подшо Кавуси бә Мазәндәрон кардә һуррәҹ), дастон сәјку-бәпо гардејдә Һормузи де Әһринмәни, хәј де шәри бардә мыборизә ыштәнәдә тәҹәссум кардовнијә Ирони де Турони бардә әбәди ҹанги гырдо.
Һормуз ијән чәј илаһи ғыввон посибонәти кардејдән бә Ирони, есә бој, Әһримән ијән дивон – бә Турони. Ым мыборизә нәғыл карде песијејдә де кали лирик сәһнон ијән романтик епизодон, мәсәлән, де Зали ијән Рудабә, Бижени ијән Менижи, Бәһрам Гури ијән ҹо кәәсон меһиббәти һикојәтон.
Ым дастони веј зумандә һысыш дојә бә фарси әдәбијоти: чәј һымһымбәдә бә мијон бешин бесәбынә чандә гылә ҹо епик әсәрон, чәј тәсирыш бе әнҹәх бә ғәһрәмонәти дастонон не, һәмән бә романтик дастонон, мәсәлән, бә Низами, Ҹами ијән са-са ҹо шаирон. Чәј лирик сәһнон тәсирышон бе бә дәвушә суфи әдәбијоти, әбәди мандин фарсон јодәдә бәнә идеал, дастнырәсә поетик нымунә ғәзинә.
Тосә есә фарсон бә “Шаһномә” дијә кардејдән бәнә ыштә јолә милли әсәри ғәзинә; веј вахти гырд бесәводә фарсән әзбәр зынејдә че “Шаһномә” веј вырон (бы вахти чәј мәлумотон һәммәј миф не, тарыхи һәғиғәт зынејдән һәтто сәводинә одәмонән).
Всеволод Миллер ыштә “Бә урусә дастонон екскурс”әдә дастпочә быә сыбут быкә ки, Ирони рәвојәтон де шифаһи рој, де Ғафғази ијән половесон воситә зумандә тәсирышон быә бә урусә дастонон, һәмән Илја Муромес Рустәми ыштәне.
Тифлисәдә чап быә “Ғафғази тобјон ијән мәнтәғон умутејро материалон мәҹмуә”дә һежо дәрҹ кардејдән че “Шаһномә” бә Ғафғази тәсирон һәхәдә мәлумотон.
Есәтнә шәрһкорон жыго тарых нојдән “Шаһномә”дә тәсвир быә һодисон. “Бәнә тарыхи ғәлә ғәзинә ҹо бәбе кардеј че поемә әнҹәх бә Сасанијон сулолә аид быә и поә. Сасанијон бы
дастонәдә гәп шә Ирони сојбә чоглә сулолә охонәнин. Де чы сулолә охонә подшо III Јәздәгерди марде сә бејдә поемә”.
Тоҹики тарыхнывышт Бабоҹон Ғафуров нывыштејдә: “Веј бәбе воте чы нәһәнгә поемә һәхәдә. Чымы јодәдәј, аз һәлә әғыл беәдә, мышоһидә кардејдәбим ки, сојә дијовыжон де меһиббәти гуш дојдәбин бә “Шаһномә” һандәкәсон чәмә доғмә ғышләғәдә Тоҹикстонәдә. “Шаһномә һандејдәбин чајхононәдә, чајә кәдә, одәмон гырдә быә, һандәкәсон быә һаҹо”.
Жыго мәлум бејдә ки, че «Шаһномә» иминә дастинывыштәјон аидин әнҹәх бә XIII–XIV әсрон. XVI әсрәдә һәни че “Шаһномә” әсосән бә Бајсонкори редактә аид битовә дастинывыштәјон бин ғојмә әдәби факт, әмма демијән иҹо, тосә XIX әсри Иронәдә, һындистонәдә ијән Мијонә Асијәдә сохтышоне ијән певыло бејдәбин ҹурбәҹурә һәҹмәдә ијән мәзмунәдә че поемә аналогон, че Фирдовси нимәнәср-нимәпоетик поемон ијән гырд нәсри вариантон.
Бә авропәвыжон “Шаһномә” мәлум бе де поемә фрагментон чап бе. Хысусән ангилисә шәрғшыносон мышғолбин де кој XVIII әсрәдә – XIX әсри сыфтәдә. Мәрағине ғејд кардеј ки, британијәвыжә филолог ијән шәрғшынос Вилјам Ҹонси 1774-нә сори чап кардә иминә мәғаләдә һәлә мәлум ныбе че Фирдовси мыәллифәти. Әмма XIX әсри сыфтәдә һәни бегули бе Авропәдә че “Шаһномә” әһмијәт ијән бәј нығылә мәрағ. Че “Шаһномә” тарыхи тәһлил ијән чәј де Авестә мығојисә кардәкәс бе алмани шәрғшынос Фридрих фон Шпигел; бы вахти бегули бе ки, веј вахти че “Шаһномә” һәтто дыминә дәрәҹәјнә мифик шәхсон ијән тәфсилотонән сәпејәнды егынејдән әнҹәх де Авестә не, һәмән де һындә Ригведә.
Че “Шаһномә” гырдәҹәлә, әнҹәх һартәрәфә тарыхи, бәдии, филоложи ијән палеографик тәһлил доәкәс бе ҹо гыләј алманә шәрғшынос Теодор Һјелдеке. Әј ымоныш карде, һәмән нишош дој ки, навко чичон кардә быән бы мәсәләдә ыштә «Persische Studien» ијән «Das Iranische Nationalepos» номәдә әсәронәдә.
Сывој мәрағинәти, бәдиијоти ијән милли мәзмуни, һәмәкәси валеһ кардејдә че ФИрдовси зывон. Әв бәбе вотеј гырд тәмизе әрәбизмонку, вәһалынки, пешы әвон пурышон карде фарси нытғ.
Фирдовси ыштән де фәхри нывыштејдәбе: “Аз ежәме дештә поезијә гыләј барзә ғәлә, бәј зијон нибәжәне нә ваваз, нәәнки вош. Сорон дәбәварден чы китоби кутисә, һар гылә ағылмандә одәм бәһанде әј… аз нибәмардем, аз бәжијем…”.
Ксенjа Шереметjевә

Источник: Источник:https://www.youtube.com/watch?v=smybUqPiBxk

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>